Haidong i Haixi: tło etnograficzne i historyczne

W zeszłym tygodniu wrócili z prowincji Qinghai wysłannicy Izby Kontroli Banku Światowego, prowadzący badania nad kontrowersyjnym Projektem Walki z Ubóstwem w Chinach Zachodnich, którego częścią jest przesiedlenie niemal 58 tys. ubogich chłopów do okręgu Dulan (tyb. Tulan) w Mongolsko-Tybetańskiej Prefekturze Autonomicznej Haixi (tyb. Conub). Głównym celem urzędników były spotkania z lokalnymi mieszkańcami, którzy odczują skutki przesiedleń. Zatrzymanie – a następnie zwolnienie – w sierpniu dwóch zachodnich badaczy i ich tybetańskiego tłumacza zwróciło ponownie uwagę światowej opinii publicznej na reperkusje wartego 160 milionów USD kredytu (na przesiedlenia Hanów i chińskich muzułmanów Hui do tradycyjnie tybetańskiego i mongolskiego regionu przeznaczono czwartą część tej kwoty). Rada Banku Światowego zaaprobowała w zasadzie projekt, ale ostateczną decyzję uzależniła od wyników kontroli, którą miało przeprowadzić trzech urzędników, mianowanych przez Radę Dyrektorów Banku. Mają oni przedstawić swój raport w grudniu.

Niniejszy raport specjalny TIN – trzeci już, poświęcony temu projektowi Banku – napisała dr Susette Cooke, australijska badaczka i współautorka CD-Romu Tibet Outside the TAR. Ukazuje on, że wspomniany element Projektu Walki z Ubóstwem odpowiada chińskiej strategii kształtowania populacji i rozwoju regionu, która wywodzi się z geograficznej i kulturowej koncepcji “Qinghai”, przedstawionej przez mandżurskich cesarzy, lecz zrealizowanej dopiero przed pięćdziesięciu laty po wkroczeniu wojsk Armii Ludowo-Wyzwoleńczej do regionu.
 

Qinghai: Kraina Zachodniego Morza

Prowincja Qinghai obejmuje północną część Płaskowyżu Qinghai-Tybet – w sumie 723,7 tys. kilometrów kwadratowych, położonych na średniej wysokości około czterech tys. m n.p.m. Od północy, zachodu i południa otaczają ją góry. Na zachodzie rozpościerają się półpustynne, słone błota basenu Qaidam (tyb. Caidam). Region zawdzięcza nazwę wielkiemu słonemu jezioru Qinghai, które Mongołowie nazywają Kokonor, a Tybetańczycy Cong’n.

W niemal całej prowincji rdzenni mieszkańcy prowadzili życie koczowniczo-pasterskie. Do uprawy najlepiej nadają się ziemie położone na wschód od basenu rzeki Huang i wzdłuż zakola Rzeki Żółtej, oddalonego o około 70 km od Xiningu. Większość terenów Qinghai nie nadaje się do prowadzenia upraw. Ludność chińska zamieszkiwała więc właściwie tylko wschodnie krańce prowincji. Sytuacja ta zmieniła się jednak przed pięćdziesięciu laty.

Chińczycy posługują się nazwą Qinghai – “niebieskie jezioro” – od XI wieku. Wcześniej nazywali jezioro “zachodnim morzem”, ponieważ leżało za zachodnią granicą ich państwa. Tybetańczycy najczęściej nadal posługują się tradycyjną nazwą Amdo; Mongołowie, mówiąc o wschodnich i zachodnich regionach prowincji, używają określeń Kokonor i Qaidam.

Geograficznie, kulturowo i etnicznie prowincja Qinghai zawsze znajdowała się na obrzeżu cywilizacji chińskiej. Prowincją – czyli jednym ciałem politycznym – stała się w istocie dopiero w 1929 roku. Wcześniej tożsamość regionalna była tu bardzo zróżnicowana – za sprawą czynników historycznych, etnicznych, kulturowych i politycznych, które nie miały żadnych związków z granicami prowincji.

Pod koniec epoki Qing, w 1911 roku, Qinghai podzielone było na dwie części. Mniejsza, wschodnia (odpowiadająca współczesnemu regionowi Xining-Haidong w basenie rzeki Huang), w której dominowali Chińczycy, podlegała administracji chińskiej jako okręg prowincji Gansu i zachowała ten status do 1929 roku, kiedy to rząd nacjonalistyczny utworzył prowincję Qinghai. Poza tym skrawkiem ziemi dominowali Tybetańczycy i Mongołowie, o których tożsamości stanowił klan, region, religia, kultura i pochodzenie etniczne. Ludy pasterskie zamieszkiwały Qinghai od trzech tysięcy lat. W VII wieku napłynęli tu Tybetańczycy, a w XIII Mongołowie, kształtując strukturę demograficzną i oblicze kulturowe regionu. Do XX wieku Chińczycy nie opuszczali strefy Xining-Haidong, którą kontrolowali – z wyjątkiem czterech stuleci (od VIII do początków XII wieku) – od czasu założenia pierwszego garnizonu wojsk dynastii Han w 111 p.n.e.

Wschodni skrawek Qinghai kolonizowano intensywniej w czasach dynastii Ming (1368-1644) – Hanowie i Hui musieli zacząć stanowić tu większość w drugiej połowie epoki Qing (1644-1911), aczkolwiek region ten nadal zamieszkiwały dziesiątki tysięcy Tybetańczyków. Poza granicami prefektury Xining nie było wówczas żadnych chińskich osadników. W 1723 roku Tybetańczycy i Mongołowie powstali przeciwko Qingom. Chińczycy zastosowali wtedy klasyczny model ochrony granic i walki z potencjalną opozycją, podporządkowując lokalnych wodzów ambanowi, czyli przedstawicielowi cesarstwa w Xiningu. Choć teoretycznie zmieniało to Qinghai w protektorat dynastii Qing, w praktyce stanowiło tylko coś na kształt umowy dyplomatycznej, nie mającej żadnego wpływu na władzę lokalnych przywódców: klanowych wodzów i opatów klasztorów. Cesarz zyskał jednak podstawy do interwencji, gdyby uznał ją za konieczną.

Kiedy powstawała Republika Chińska, Qinghai nie było więc jednolitym ciałem politycznym, którego mieszkańcy mieliby jakąś wspólną tożsamość. Sytuację komplikował fakt, że po władzę w administrowanym przez Qingów Xiningu sięgnął przywódca lokalnego klanu Hui, Ma, próbujący zdobyć również polityczną i ekonomiczną kontrolę nad terenami tybetańskimi. Po formalnym utworzeniu prowincji Qinghai w 1929 roku, powołano także kilka nowych okręgów w regionach, w których nigdy nie istniały chińskie struktury administracyjne. W czasach Republiki w całej prowincji poza regionem Xining-Haidong panował całkowity chaos. W odpowiedzi na agresywną politykę Ma Tybetańczycy i Mongołowie chwycili za broń. Kiedy wybuchła wojna domowa, Ma Bufang, nieprzejednany antykomunista, który został gubernatorem Qinghai w 1936 roku, stanął po stronie nacjonalistów, próbując w ten sposób chronić swoje interesy w regionie. Jego wojska nie zdołały jednak powstrzymać Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, która wkroczyła do Qinghai i zajęła Xining we wrześniu 1949 roku.
 

Qinghai w Republice Ludowej

Kiedy wkraczali tu komuniści, Qinghai nadal nie miało jednolitej struktury administracyjnej. Przez wiele lat prowincja podlegała Północno-wschodniej Komisji Administracji Wojskowej (w tych czasach rządy cywilne były rzadkością również we wschodniej części kraju). Żołnierze Ma, Tybetańczycy, Mongołowie i Kazachowie stawiali zbrojny opór AL-W do 1952 roku. W 1954 roku Chińska Republika Ludowa zdołała jednak utworzyć podstawowe komórki administracyjne, odpowiadające podziałom demograficznym w regionie. 98 procent powierzchni Qinghai podzielono na pięć Tybetańskich Prefektur Autonomicznych: Haibei (tyb. Codziang), Hainan (Colho), Huangnan (Malho), Guolo (Golog), Yushu oraz Mongolsko-Tybetańsko-Kazachską Prefekturę Autonomiczną Haixi (tyb. Conub). Pozostałe dwa procent to region miasta Xining i okręgi prefektury Haidong. Tereny te zamieszkiwali Chińczycy, Hui, Tybetańczycy, Tu i Salarowie. Poza tym regionem przytłaczającą większość populacji Qinghai nadal stanowili Tybetańczycy i Mongołowie.

Rozwój Qinghai po 1950 roku zasadzał się przede wszystkim na przesiedlaniu ludności z Chin właściwych. Ludzie ci mieli zmienić nieużytki w uprawne pola i zająć się bogactwami naturalnymi regionu. Kluczową rolę w tych projektach – zwłaszcza do lat 80. – odgrywał system obozów pracy laogai oraz struktury AL-W. W 1949 roku populację regionu szacowano na 1.483.300 osób (rocznik statystyczny Qinghai z 1993). W roku 1996 roku zamieszkiwało go już 4.880.000 osób (rocznik statystyczny ChRL z 1997) – z tego 65 proc. w regionie Xining-Haidong, zajmującym dwa procent powierzchni prowincji.
 

Haidong i Haixi: populacja i geografia

Projekt Banku Światowego Walki z Ubóstwem w Chinach Zachodnich dotyczy dwóch prefektur prowincji Qinghai. Około 58 tys. osadników ma zostać przesiedlonych do okręgu Dulan Mongolsko-Tybetańskiej Prefektury Autonomicznej Haixi, którą, według danych Banku, zamieszkuje obecnie 52.669 osób. Osadnicy – ubodzy chłopi – pochodzą z sześciu okręgów: jeden podlega miastu Xining, pięć należy prefektury Haidong. Większość przesiedlanych to Chińczycy i muzułmanie Hui.

Haidong (tyb. Coszar, “wschód jeziora”) oraz Haixi (Conub, “zachód jeziora”) leżą, odpowiednio, na wschodnim i zachodnim krańcu prowincji Qinghai. Oddziela je, jak wskazują nazwy, jezioro Qinghai. Haidong jest najmniejszą prefekturą prowincji (zajmuje około dwóch procent powierzchni regionu), Haixi – największą.

Haixi obejmuje jałowy, niegościnny Basen Qaidam, gdzie do dziś jedyną formą gospodarki jest pasterstwo. (Zamieszkują tu niemal wyłącznie mongolscy i tybetańscy koczownicy.) Prefektura zajmuje 45 proc. powierzchni prowincji, a jej ludność, według oficjalnych danych, stanowi zaledwie siedem procent populacji Qinghai. Po demograficznych zmianach, jakie zaszły w tym stuleciu, 76 proc. mieszkańców to Chińczycy, 10 proc. Tybetańczycy, 7 proc. Mongołowie i 5 proc. Hui. W Haidong gęstość zaludnienia jest ponad stukrotnie większa niż w Haixi (116 osób na kilometr kwadratowy wobec jednej; dane z 1994 roku); w regionie Xiningu wynosi 337 osób na kilometr kwadratowy.

Haidong zajmuje basen Huang, gdzie od stuleci mieszkańcy miasteczek i wiosek utrzymywali się z rolnictwa. Dziś region jest przeludniony a ziemia jałowieje. Haidong zamieszkuje 42 proc. populacji regionu (65 proc. Chińczycy, 17 proc. Hui, 8,5 proc. Tybetańczycy, 5,5 proc. Tu oraz 3,7 Salarowie – według spisu ludności z 1990 roku).
 

Nowy twór polityczny: status prefektury Haidong

Prefektura Haidong jako jedyna w Qinghai nie ma statusu autonomicznego; niemniej status taki posiada połowa z jej ośmiu okręgów: Autonomiczny Okręg Huzhu Tu, AO Hualong Hui, AO Minhe Hui, AO Tu oraz AO Xunhua Salar. W mieście Xining są także dwa takie okręgi: AO Datong Hui i AO Tu.

Warto zwrócić uwagę, że żadnemu z okręgów Haidong nie nadano statusu autonomii tybetańskiej, choć od tysiąca lat region ten należy do tybetańskiej sfery kulturowej. Zamieszkuje go dziś 175 tys. Tybetańczyków. Prefektura Haidong powstała w 1987 roku. Wcześniej okręgi te podlegały jurysdykcji Xiningu. Według spisu z 1990 roku, Tybetańczycy stanowili dziewięć procent z około dwóch milionów mieszkańców prefektury. W 1990 w regionie Xining-Haidong mieszkały trzy miliony osób – 65 proc. populacji Qinghai.

Haidong, jako jedyny region Qinghai podlegający od wieków chińskiej kontroli, jest też jedynym – wraz z Xiningiem i podległym mu AO Datong Hui – miejscem, w którym Chińczycy stanowili większość przed 1949 rokiem. Pierwsi Chińczycy osiedlili się w basenie Huang dwa tysiące lat temu. Od tego czasu – z jednym tylko, wspomnianym wyżej wyjątkiem – był to dla Chin ważny region graniczny. Przed wiekami zamieszkiwali tu Qiangowie, wyparci następnie przez Tybetańczyków i Tu. Później zmuszano do osiedlania się tutaj chińskich żołnierzy, by uprawiali ziemię i strzegli granic cesarstwa. W czasach dynastii Ming ufortyfikowano granicę i włączono – w gruncie rzeczy, raczej nominalnie – Haidong w struktury polityczne Chin. W tym okresie region bezustannie atakowali Tybetańczycy i Mongołowie z płaskowyżu Qinghai, obawiający się ekspansji Chińczyków na ich terytoria. Poza Xiningiem-Haidongiem Chińczycy mieli w Qinghai tylko jeden przyczółek: Guide (tyb. Tika) w Hainanie (tyb. Colho), gdzie w 1380 roku osiedliło się dwustu Chińczyków.

W 1644 roku, mimo oporu Tybetańczyków, Mongołów i Hui, którzy zaczęli się już osiedlać w Xiningu, dynastia Qing przejęła spadek po Mingach. Dynastia mandżurska wzmocniła kontrolę nad regionem – pod jej rządami rozrastała się również populacja Chińczyków i Hui – niemniej nadal współistniały tu dwie władze. Ludność tybetańska podlegała wyłącznie swoim przywódcom, których wciągnięto na listę “wodzów lokalnych” (chiń. tusi) po powstaniu z 1723 roku. Liczba ludności spadła dramatycznie po powstaniu muzułmańskim, które spustoszyło całe północno-wschodnie Chiny (a więc i Xining-Haidong) w XIX wieku. Przy okazji zmieniła się też struktura etniczna. Po stłumieniu powstania zamieszkujących miasta Hui przesiedlono siłą do ubogich regionów wiejskich, gdzie dotąd ziemię uprawiali tylko Chińczycy i Tybetańczycy. Z chińskich dokumentów wynika, że w czasach Republiki populacja chińska i muzułmańska – mimo ogromnego ubóstwa – rozrastała się bardzo szybko. Niemniej (z wyjątkiem kilkuset przymusowych kolonistów) Chińczycy i Hui nie opuszczali regionu Xining-Haidong i nie próbowali osiedlać się w innych częściach Qinghai, które były im gospodarczo, kulturowo i politycznie obce.

Xining-Haidong odłączono od Gansu w 1929 roku, kiedy to powołano nowy twór polityczny, Qinghai. Niemniej realna władza Chińczyków – a w gruncie rzeczy grupy Ma – sprowadzała się wyłącznie do tego regionu. W 1931 roku zniesiono system “wodzów lokalnych”, kończąc w ten sposób kilkusetletni okres dwuwładzy. Ma Qi i jego następca Ma Bufang stworzyli kilka nowych okręgów i garnizonów w Qinghai, niemniej docierali do nich niemal wyłącznie żołnierze i kupcy, a nie osadnicy.
 

Rozwój w chińskim stylu

Kiedy komuniści zajęli Xining we wrześniu 1949 roku, bez większych problemów przejęli kontrolę nad najbardziej zsinizowanymi okręgami Xining-Haidong i przystąpili do realizacji planu, którego celem było podniesienie liczby ludności oraz rozwój rolnictwa i przemysłu. Obrzeży Haidongu, gdzie większość nadal stanowili Tybetańczycy, oraz innych regionów Qinghai nie kontrolowali jeszcze przez kilka lat.

W latach 50. do Qinghai napłynęło około 250 tys. osadników – zarówno przymusowych, jak dobrowolnych – ze wschodnich Chin; większość została w Xining-Haidong, zwłaszcza w miastach. Z badań Jamesa Seymoura i Richarda Andersona (New Ghosts, Old Ghosts: Prisons and Labour Reform, Nowy Jork) wynika, że nowe władze chciały powiększyć Xining pięciokrotnie. Tak gwałtowny rozwój oznaczał błyskawiczne wyczerpanie zasobów w miastach i doprowadził do przesiedleń w regiony wiejskie. Między 1949 a 1990 rokiem populacja Xiningu i Haidongu wzrosła z niecałego miliona do trzech milionów – znacznie przewyższając krajową średnią.

Głód wywołany “wielkim skokiem” (1959-61) zebrał w Qinghai straszliwe żniwo. Według rocznika statystycznego Qinghai z 1993 roku liczba ludności prowincji spadła z 2.600.100 do 2.114.000 osób. Najbardziej ucierpiał Haidong. Niemniej rozwój rolnictwa i nowa polityka ludnościowa z lat 60. i 70. doprowadziły do przeludnienia i dotkliwego braku ziem uprawnych w latach 80. (por. Nan Wenyuan, Yisilajiao yu xibei musilin shehuis shenghuo [Islam i życie w społeczności muzułmańskiej na północnym wschodzie], Xining 1994)

W połowie lat 80. (kulminacja otwarcia i polityki reform) do zatłoczonego już Xiningu-Haidongu napłynęła nowa fala imigrantów ekonomicznych z innych regionów Chin. Polityka kontroli urodzeń okazała się szczególnie nieskuteczna w przypadku populacji Hui w regionach wiejskich.

Problemy przeludnienia i degradacji ziem uprawnych nie miały takiego charakteru w chwili tworzenia ChRL. Do ich zaostrzenia przyczyniła się polityka rozwoju, która obejmowała przymusowe i wspierane przez władze, dobrowolne przesiedlenia. Struktura demograficzna w Xiningu-Haidongu ulegała bardzo poważnym zmianom od 1949 roku. W innych regionach, zwłaszcza w Haixi, zachodziły jednak zmiany o wiele bardziej dramatyczne.
 

Transformacja Haixi

Rząd ChRL zaczął rozwijać Haixi zaraz po przejęciu władzy. Jednym z pierwszych posunięć Północno-wschodniej Komisji Administracji Wojskowej było wysłanie ekspedycji AL-W do pustynnego, niegościnnego Basenu Qaidam, która miała zbadać perspektywy rozwoju rolnictwa – niezbędnej bazy do prowadzenia prac wydobywczych w regionie. W latach 50. w zachodnim Qinghai utworzono obozy pracy przymusowej dla więźniów politycznych z wschodnich Chin, które stały się fundamentem procesu kolonizacji. Gdy komuniści wypierali z Xiningu nacjonalistów i wojska Ma, jedyna placówka administracji państwowej w regionie mieściła się w Wulan (nazywanym wówczas Dulan) na wschodnim krańcu Haixi. Przesiedlając tu dziesiątki tysięcy więźniów, żołnierzy i młodych ludzi z miast wschodnich Chin, rząd zaczął budować zupełnie bezprecedensowy system kontroli nowych miast i komunikacji w zachodnim Qinghai.

W 1960 roku powstał struktury administracyjne tzw. “Mongolsko-Tybetańsko-Kazachskiej Prefektury Autonomicznej Haixi (tyb. Conub). W jej skład wchodziły cztery okręgi: Wulan, Dulan, Delingha i Tianjun (tyb. Themczen), oraz – na zachodzie – Specjalna Strefa Administracyjna Mangya. Struktury te ciągle rozbudowywano. W 1985 roku Kazachów przeniesiono do Xinjiangu, skracając przy okazji nazwę prefektury do autonomii “mongolsko-tybetańskiej”. Jak widać, dostosowanie nazwy do nowych warunków nie stanowi w Chinach żadnego problemu. Golmud i Delingha, początkowo więzienne farmy, osiągnęły taki sukces, że dziś są już – obok Xiningu – “ośrodkami miejskimi” (chiń. shi). Stolicą prefektury ustanowiono Delinghę. Znacznie większy Golmud jest centrum przemysłu wydobywczego w regionie; stacjonuje tu również drugi co do wielkości garnizon wojskowy w Qinghai.
 

Historia demograficzna okręgu “docelowego”

Pierwsze wzmianki o okręgu Dulan – w którym znajdują się Xiangride i Balong, do których mają trafić osadnicy objęciu “Projektem C” Banku Światowego – pochodzą ze starych chińskich kronik. Region zamieszkiwali pierwotnie Qiangowie, potem stanowił on część imperium tybetańskiego i tujuhuńskiego. Od stuleci zamieszkiwała go mieszana populacja tybetańsko-mongolska. Do 1918 roku w tym położonym południowy wschód od Haixi okręgu o powierzchni 45 tys. kilometrów kwadratowych nie mieszkał żaden Chińczyk. Wtedy właśnie rząd Ma wysłał grupę kolonistów do “Dulanu” – czyli do współczesnego Wulanu – by zająć ziemie, na których gospodarowali Tybetańczycy i Mongołowie. W 1923 roku Ma utworzyli lokalne Biuro Administracyjne we współczesnym Wulanie. Po raz pierwszy w historii region zaczął podlegać wschodniemu Qinghai. Przymusowe przesiedlanie ludności stanowiło część planu kolonizacyjnego klanu Ma. Nie utworzono jednak żadnych naturalnych więzi między – demograficznie, gospodarczo i kulturowo odrębnymi – wschodem i zachodem Qinghai.

W 1950 roku do Dulanu wkroczyła AL-W. Z dokumentów wynika, że w tym czasie działało tam tylko kilku chińskich kupców – Tybetańczycy i Mongołowie stanowili przytłaczającą większość. Te proporcje zmieniły się dramatycznie po 1950 roku. W ciągu dziesięciu lat napływu żołnierzy i więźniów 10 tys. Tybetańczyków i Mongołów stało się mniejszością w swoim kraju. Zwalniani więźniowie nie mogli wracać do rodzinnych domów po odbyciu wyroków. W ten sposób wokół obozów laogai zaczęły powstawać “cywilne” miasta. Wszyscy Chińczycy i Hui, którzy pojawiali się w Dulan przed falą imigracji ekonomicznej z lat 80., zostali tam wysłani przez władze.

Najważniejsze ośrodki miejskie w Dulanie – siedziba władz okręgu Chahanwusu, Xiangride i Nuomuhong – wykluły się z więziennych farm. Wokół Nuomuhong i Xiangride, a zapewne i w innych regionach, nadal pracują więźniowie, choć po 1985 roku większość obozów laogai przemianowano na gospodarstwa państwowe. Dulan łączą dziś dobre drogi z Xiningiem, Golmud i Delinghą (wcześniej istniała tylko szosa Xining-Golmud), usprawniając administrację, komunikację i produkcję.

Władze chińskie twierdzą, że przedstawiony Bankowi Światowemu projekt przesiedleń w okręgu Dulan stanowi model przyszłego rozwoju prowincji. Rząd prowincji rozbudowuje zaplecze rolnicze i infrastrukturę, niezbędne do wydobywania bogactw naturalnych regionu – między innymi ropy naftowej, gazu ziemnego, azbestu, soli, potasu, ołowiu i cynku. Za najbardziej obiecujące miejsce uważa się Basen Qaidam. “Mamy tu 300 tys. hektarów ziem ornych – powiedział agencji Xinhua zastępca gubernatora Qinghai Liu Guanghe (22 kwietnia 1998). – Łącząc ręce do pracy ze wschodniej części prowincji z bogactwami naturalnymi regionów zachodnich, przyczynimy się do rozwoju Qinghai”. “Od 1996 roku – dodała od siebie Xinhua – chłopi z jałowego pogórza na wschodzie zjeżdżają do Basenu Qaidam, by zmienić go w rolniczą oazę i prowadzić tu lepsze życie”. Pomagając w przeniesieniu 58 tys. chińskich chłopów do autonomicznego regionu Tybetańczyków i Mongołów, Bank finansuje więc demograficzną i gospodarczą politykę rządu ChRL.