Interwencja u Prokurator Prokuratury Okręgowej we Wrocławiu w sprawie przestępstwa o charakterze rasistowskim, popełnionego na szkodę czarnoskórego studenta z Ghany

Student ten został zaczepiony na ulicy Świdnickiej we Wrocławiu przez trzech młodych ludzi. Jeden z nich opluł Michaela O.P., pozostali śmiali się i próbowali wciągnąć go w bijatykę. Ten jednak nie dał się sprowokować.

O całym zdarzeniu student opowiedział Gabrieli Paszkowskiej, która udała się z nim na komisariat Policji. Policjanci stwierdzili jednak, że nie ma podstaw do ścigania sprawców czynu z urzędu i sprawa powinna toczyć się z oskarżenia prywatnego. Obiecali oni natomiast, że skontaktują się z prokuratorem co do kwalifikacji prawnej zdarzenia.

Zdaniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka czyn owych nastolatków wypełnił jednak ustawowe znamiona czynu zabronionego z art. 257 k.k. Michael O.P. został znieważony w miejscu publicznym, na oczach innych ludzi, znajdujących się na ulicy. Zdaniem G. Paszkowskiej, mijając się z napastnikami nie patrzył na nich, nie może więc być mowy o sprowokowaniu ich gestem czy zachowaniem. Należy zatem przyjąć, iż zachowanie było spowodowane kolorem skóry studenta z Ghany, miało więc miejsce z powodu jego przynależności rasowej.

Przestępstwo z art. 257 k.k. ma charakter wieloodmianowy, a czynność sprawcza polega na "znieważaniu" względnie na "naruszaniu nietykalności cielesnej" (A. Barczak-Oplustil, G. Bogdan, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll, Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117-277 k.k., Zakamycze, 2006, wyd. II, LEX). Określenia czynności sprawczej przestępstwa występują więc w tym samym znaczeniu, co w art. 216 oraz 217 k.k.

Jak podnosi w komentarzu A. Zoll: „czynność sprawcza opisana jest w art. 216 § 1 k.k. bardzo syntetycznie. Penalizowane zachowanie ma bowiem polegać na znieważeniu innej osoby. Ustawodawca zawarł w brzmieniu komentowanego przepisu ogólny zwrot, bez wątpienia o bardzo ocennym charakterze. Brak jest jakiejkolwiek bliższej normatywnej charakterystyki zachowania sprawcy. W ogólnym języku polskim termin "znieważać" oznacza "ubliżać komuś, lżyć, obrażać kogoś" (Słownik... , s. 1281). Należy przyjąć, że chodzi o rozmaitego rodzaju zachowania, których wspólną cechą jest to, że wyrażają pogardę dla godności drugiego człowieka. Środki wyrazu, jakie zostały przez sprawcę do tego użyte, są obojętne. Dla ustalenia, czy określone zachowanie sprawcy ma charakter znieważający, decydujące znaczenie mają kryteria obiektywne. W tym zakresie należy brać pod uwagę przede wszystkim generalnie akceptowane normy obyczajowe.” Nie ma więc wątpliwości, iż naplucie w twarz wypełnia ustawowe znamiona czynu zabronionego z art. 216 k.k., ponieważ obiektywnie jest to zachowanie mające na celu wyrażenie pogardy dla godności człowieka, niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia norm obyczajowych.

Natomiast czynność sprawcza z art. 217 k.k., zdaniem A. Zolla, określona jako: „zwrot normatywny "w inny sposób narusza (...) nietykalność cielesną" obejmuje wszelkie możliwe sposoby ingerencji sprawcy w nietykalność cielesną drugiej osoby. Z oczywistych względów nie jest możliwe podanie ich pełnego wyliczenia. Jedynie zatem tytułem przykładu można wskazać następujące sytuacje: oblanie drugiej osoby płynem, oplucie, spoliczkowanie… .” Ponad wszelką wątpliwość należy więc stwierdzić, iż niezidentyfikowani napastnicy naruszyli również nietykalność cielesną studenta z Ghany.

Zdaniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, swym zachowaniem sprawcy wypełnili więc ustawowe znamiona czynu z art. 257 k.k. Publicznie znieważyli oni czarnoskórego Michaela O.P. z powodu jego przynależności rasowej. Zaszły więc przesłanki konieczne do ścigania sprawców tego przestępstwa, które odbywa się z oskarżenia publicznego.

Zjawiska rasizmu, ksenofobii i związanej z nimi nietolerancji są nie tylko pogwałceniem praw poszczególnych jednostek, stanowią także poważne zagrożenie dla porządku społecznego. Obowiązkiem demokratycznych rządów jest podejmowanie odpowiednich działań zmierzających do przeciwdziałania narastającemu problemowi rasizmu i ksenofobii. Zgodnie z tymi założeniami, do życia powołany został Krajowy Program Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Związanej z Nimi Nietolerancji, realizowany przez Prokuraturę Krajową.

W ramach funkcjonowania przedmiotowego programu, Dyrektor Biura Postępowania Przygotowawczego Prokuratury Krajowej polecił:

-         stałe monitorowanie przez prokuratury okręgowe spraw o przestępstwa popełnione na tle rasowym i etnicznym poprzez obejmowanie ich nadzorem służbowym w celu wyeliminowania pochopnego odmawiania wszczęcia postępowań przygotowawczych lub ich umarzania z powodu znikomej społecznej szkodliwości tych czynów,

-         okresowe badanie przez prokuratury apelacyjne (co kwartał) spraw tej kategorii zakończonych odmową wszczęcia postępowania przygotowawczego lub jego umorzeniem oraz dokonywanie oceny zasadności tych decyzji, a następnie przedstawianie do Biura Postępowania Przygotowawczego informacji o wynikach badania i podjętych działaniach.

Krajowy Program Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Związanej z Nimi Nietolerancji ma na celu wypracowanie metod przeciwdziałania wyżej wymienionym zjawiskom i podjęcie praktycznych kroków, w szczególności edukacyjnych, a także zapobiegawczych i podnoszących poziom świadomości społecznej oraz prowadzenie prac badawczych, w tym statystycznych, mających na celu określenie skali i zasięgu zjawisk ksenofobii i rasizmu, w tym antysemityzmu, występujących w Polsce i uświadomienie obywatelom ich praw i obowiązków związanych z tymi zjawiskami. Zawarte w nim wytyczne dla prokuratur okręgowych i apelacyjnych wskazują natomiast, iż należy bardzo wnikliwie badać wszelkie przypadki przestępstw popełnianych na tle rasowym oraz ze szczególną ostrożnością podchodzić do kwestii odmawiania wszczęcia postępowań przygotowawczych w tych sprawach.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka jest ponadto zdania, iż nawet w przypadku zastosowania kumulatywnej kwalifikacji czynu z art. 216 i 217 k.k., postępowanie to powinno być również prowadzone z urzędu (mimo iż są one ścigane z oskarżenia prywatnego).

Naszym zdaniem, w przedmiotowym stanie faktycznym, zachodzą przesłanki do wszczęcia postępowania przez prokuratora z art. 60 k.p.k. Należy zwrócić uwagę, iż Michael O.P. nie zna tożsamości napastników. Może być ona jednak ustalona na podstawie zapisu monitoringu wizyjnego. Student z Ghany nie mówi ponadto w języku polskim. Sporządzenie prywatnego aktu oskarżenia jest więc w jego przypadku niezwykle utrudnione.

Niewątpliwie w interesie społecznym leży ściganie przestępstw o charakterze rasistowskim, co może ponadto pozytywnie wpłynąć na kształtowanie społecznie pożądanych postaw, zwłaszcza wśród młodych ludzi. Właśnie podniesienie poziomu świadomości społecznej oraz wypracowanie metod przeciwdziałania zachowaniom na tle rasowym leżało u podstaw wprowadzenia Krajowego Programu Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i Związanej z Nimi Nietolerancji Prokuratury Krajowej.

W związku z powyższym Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła swoje stanowisko Prokurator Prokuratury Okręgowej we Wrocławiu Katarzyny Boć – Orzechowskiej, w którym podnieśliśmy, iż niezależnie od przyjętej kwalifikacji prawnej, sprawcy opisanego czynu powinni być ścigani z oskarżenia publicznego.