Interwencja u RPO w sprawie instytucji wznowienia postępowania uregulowanej w kodeksie postępowania cywilnego

Stosownie do treści art. 399 § 2 k.p.c. oraz art. 4011 k.p.c., postępowanie, które zakończyło się postanowieniem, a nie wyrokiem (tak jak w rzeczonej sprawie S.L.), może zostać wznowione jedynie, gdy: „Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie”. Wszelkie inne przesłanki, które stanowią podstawę do wznowienia postępowania zakończonego wyrokiem, nie będą więc miały zastosowania w sprawie p. L., jak również w każdej innej sprawie, zakończonej postanowieniem.

Art. 403 § 1 k.p.c. stanowi m.in., iż: „można żądać wznowienia na tej podstawie, że wyrok został oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym”. Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje jednak możliwości wznowienia postępowania w sytuacji, kiedy to postanowienie oparte zostało na takim dokumencie. Nawet gdyby więc zarzut przedstawiony przez S.L., co do posługiwania się przez adwokata w postępowaniu sądowym sfałszowanymi dokumentami okazał się prawdziwy, nie ma on możliwości domagania się wznowienia postępowania, gdyż zakończyło się ono postanowieniem.

Zdaniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka na uwagę zasługuje również art. 416 k.p.c., który stanowi, iż: „niedopuszczalne jest dalsze wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie”. Przepis ten nie dotyczy co prawda przesłanki z art. 4011 k.p.c., tyczy się jednak wszystkich innych podstaw wznowienia. Należy się więc zastanowić nad jego zasadnością.

Przenosząc powyższe rozważania na sprawę S.L. należy stwierdzić, iż nawet w sytuacji, gdyby przedmiotowe postępowanie zakończyło się wyrokiem, domaganie się jego wznowienia – mimo przesłanki z art. 403 § 1 k.p.c. – byłoby również niemożliwe. Przepis z art. 416 k.p.c. wyklucza bowiem możliwość wznowienia postępowania uprzednio wznowionego.

Należy ponadto wskazać, iż instytucja wznowienia postępowania stosunkowo rzadko znajduje zastosowanie w praktyce. Możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia stanowi wyjątek od reguły, tym niemniej wyjątek ten w demokratycznym państwie prawnym jest niewątpliwie konieczny. Nie ma ponadto podstaw do nadmiernego ustawowego ograniczenia możliwości wznowienia postępowania. To sąd decyduje bowiem każdorazowo dla danej sprawy czy zachodzą podstawy do wzruszenia prawomocnego orzeczenia, zgodnie z przesłankami określonymi w kodeksie postępowania cywilnego.

W związku z powyższym, Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła się do Rzecznika Praw Obywatelskich dr Janusza Kochanowskiego z prośbą o zainteresowanie się przedmiotową sprawą i rozważenie skierowania wystąpienia generalnego dotyczącego powyższych ograniczeń w zakresie wznowienia postępowania. Zdaniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, obecnie obowiązujące regulacje kodeksu postępowania cywilnego są zbyt daleko idącym ograniczeniem prawa do sądu, zagwarantowanego przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.