Stanowisko HFPC dotyczące instytucji opinii amicus curiae przedstawione Prezes Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy

W dniu 18 maja 2010 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka skierowała do Prezes Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy SSR Ewy Malinowskiej opinię prawną typu amicus curiae, dotyczącą sprawy p. T.D. W odpowiedzi otrzymaliśmy pismo z dnia 15 czerwca 2010 r. (sygn. Adm. 4011-562/10), w którym Wiceprezes Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy SSR Remigiusz Wehner informował o odmowie wzięcia pod uwagę tejże opinii, a także prosił o wskazanie podstawy prawnej dla podjęcia przez Fundację tego rodzaju interwencji. W związku z tym, Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła Prezes Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy swoje stanowisko w przedmiotowej sprawie.

Opinia prawna amicus curiae to forma działania organizacji społecznych, która znalazła szerokie uznanie tak w systemach prawnych innych państw, jak i w sądownictwie międzynarodowym (w szczególności w Europejskim Trybunale Praw Człowieka). Stanowi ona jeden z kluczowych instrumentów prawnych w działalności Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Fundacja niejednokrotnie występowała w charakterze „przyjaciela sądu” w sprawach przed ETPC, tak np. w Tysiąc przeciwko Polsce (skarga nr 5410/03, wyrok z 20 marca 2007 r.), lub Jamroży przeciwko Polsce (skarga nr 6093/04).

Należy stwierdzić, że opinia „przyjaciela sądu” nie ma charakteru „żądania udzielenia wyjaśnień”, co sugeruje pismo o sygn. Adm. 4011-562/10. Opinia amicus curiae nie ma też na celu narzucenia sądowi jakiegokolwiek rozwiązania ani pouczenia sądu o danym zagadnieniu prawnym, ani tym bardziej nie oznacza, że Fundacja staje się uczestnikiem postępowania. Założeniem opinii „przyjaciela sądu” jest jedynie pomoc w kompleksowym rozpoznaniu sprawy. Jako taka, stanowi ona prezentację poglądów i aspektów, które niekoniecznie zostały sądowi przedstawione przez strony.

Rzeczywiście, instytucja opinii amicus curiae nie znajduje bezpośredniego umocowania na gruncie polskiej procedury karnej. Jest ona jednak znana i szeroko dyskutowana zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, w tym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, przed którym Fundacja niejednokrotnie występowała w charakterze „przyjaciela sądu”. Opinie amicus curiae sporządzono między innymi w sprawach: SK 58/03, dotyczącej maksymalnego czasu stosowania tymczasowego aresztowania, czy też K 21/05, poświęconej problematyce konstytucyjnej wolności zgromadzeń. W wyroku z dnia 16.01.2006 Trybunał Konstytucyjny stwierdził:

„Prezentacja poglądu przez organizację sprzyja upowszechnieniu wartości konstytucyjnych
i kształtowaniu postaw właściwych dla społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje społeczne (...)
mogą sformułować opinię pozwalającą na bardziej wszechstronną ocenę zagadnienia i zwiększającą
społeczną akceptację (...) oraz społeczną kontrolę władzy.”

Wyrok TK z 16.01.2006 r. (SK 30/05), uzasadnienie p. III.2.2

W tym samym wyroku Trybunał uznał, że podstawą dla dopuszczenia opinii „przyjaciela sądu” jest obowiązek wszechstronnego badania przez sąd okoliczności w celu wyjaśnienia sprawy. Uważamy również, że podstawa prawna i uzasadnienie do sporządzania opinii amicus curiae znajduje się w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i jest swoistym wyrazem realizacji jej zasad, w szczególności zasady demokratycznego państwa prawnego.

Ufamy, że powyższe wyjaśnienia staną się podstawą do ponownego przeanalizowania przez sąd naszej opinii w sprawie T.D., z korzyścią dla wymiaru sprawiedliwości, a także przyczyniając się do podnoszenia społecznego zaufania do władzy sądowniczej oraz kształtowania postaw obywatelskich.

Ponadto, Helsińska Fundacja Praw Człowieka ustosunkowała się do wyjaśnień przedstawionych w piśmie o sygn. Adm. 4011-562/10, dotyczących obecności oskarżonego T.D. na rozprawie. W piśmie tym stwierdza się rozbieżności między zaświadczeniem wystawionym T.D. przez lekarza sądowego, a opinią biegłych, której przedmiotem był stan zdrowia oskarżonego. W zaświadczeniu lekarz sądowy stwierdził, że nieobecność oskarżonego na rozprawie jest uzasadniona, ze względu na jego stan zdrowia. Opinia biegłych, której sporządzenie zlecił następnie sąd, stwierdza z kolei, że stan zdrowia T.D. nie stanowił przeszkody do uczestnictwa w postępowaniu.
W związku z tym, Helsińska Fundacja Praw Człowieka pragnie dowiedzieć się, czy podjęte zostały jakieś kroki w celu wyjaśnienia rozbieżności między zaświadczeniem lekarskim a opinią biegłych?

Ponadto niepokoi nas stwierdzenie, że zaświadczenie wystawione przez lekarza sądowego było, w opinii sądu, nierzetelne. Oznacza to bowiem, że osoba, która otrzymuje takie zaświadczenie, nie może być pewna, czy nie poniesie negatywnych konsekwencji niestawiennictwa na rozprawie, mimo urzędowego poświadczenia złego stanu zdrowia. Stąd Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła się również do Prezes Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z pytaniem, na jakiej podstawie Sąd podważył rzetelność zaświadczenia lekarza sądowego, wystawionego T.D., a dał wiarę opinii biegłych? Oraz czy podjęto jakieś kroki w celu zbadania tej sytuacji i ewentualnie wyciągnięcia konsekwencji przeciwko osobie, która przeprowadziła nierzetelne badania?