Czy więzień ma prawo do komputera w celi?

Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła się do Dyrektora Zakładu Karnego w Czerwonym Borze w sprawie Arkadiusza S., któremu administracja więzienna odmówiła prawa do posiadania przenośnego komputera w celi. Arkadiusz S. zwracał się kilkakrotnie do władz więziennych oraz sądów o umożliwienie mu korzystania z komputera powołując się na prawo do samokształcenia. W ocenie Fundacji roszczenie Arkadiusza S. jest zasadne, w szczególności mając na uwadze jego wykształcenie informatyczne oraz możliwość posiadania sprzętu komputerowego w celi w poprzedniej jednostce penitencjarnej.

 

Arkadiusz S. w wielu pismach do Fundacji podnosił, że po wyjściu na wolność, nadal chciałby zajmować się działalnością gospodarczą związaną z usługami informatycznymi, którą  prowadził przed wydaniem prawomocnego wyroku Sądu. Jednak w tym celu musi się stale dokształcać, ćwiczyć swoje umiejętności praktyczne, między innymi ze względu na znaczący postęp techniki w tej dziedzinie wiedzy. By mu to umożliwić, należy spełnić warunek sine qua non, którym jest posiadanie sprzętu komputerowego, choćby przenośnego. Istnienie w zakładzie karnym pomieszczenia o charakterze ogólnodostępnym wyposażonym w sprzęt komputerowy nie wpływa na uprawnienie skazanego gwarantowane w art. 110a Kodeksu karnego wykonawczego (Dz. U. z dnia 5 sierpnia 1997 r. Nr 90 poz. 557). Odmowa realizacji tego prawa nakłada na organ administracji więziennej konieczność wskazania i uzasadnienia istnienia realnych przesłanek uniemożliwiających skazanemu korzystanie z przysługujących mu praw. Oznacza to, iż każda odmowa realizacji zagwarantowanego skazanemu prawa musi być przez organ administracji więziennej szczegółowo uzasadniona wraz z podaniem przesłanek, które legły u podstaw takiej decyzji. Przy tym przesłanki te muszą znajdować zakotwiczenie w przepisach prawa. Bezzasadne wydaje się również stwierdzenie, że jednym z negatywnych skutków posiadania przez skazanego komputera w celi są względy bezpieczeństwa. Trzeba na wstępie wskazać, iż Arkadiusz S. przebywając uprzednio w innym zakładzie karnym posiadał komputer do swojej dyspozycji w celi w poprzedniej jednostce penitencjarnej. Skoro więc na wcześniejszym etapie nie wystąpiły żadne negatywne przesłanki do wyrażenia zgody na posiadanie komputera w celi, tym bardziej argumenty przemawiające za odmową posiadania komputera w celi w innym zakładzie karnym muszą być silniejsze. Jak podaje Zbigniew Hołda w Komentarzu do Kodeksu karnego wykonawczego (Zbigniew Hołda, Komentarz do Kodeksu karnego wykonawczego, Gdańsk 2006) „zagrożenie dla bezpieczeństwa zakłada wyższe niż przeciętne prawdopodobieństwo zaistnienia okoliczności, które są podstawą stosowania przez funkcjonariuszy Służby Więziennej środków przymusu bezpośredniego, broni palnej czy psa służbowego”.

W ocenie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przeniesienie skazanego do innej jednostki penitencjarnej nie może w żaden sposób pogarszać jego sytuacji, o ile nie występują ku temu obiektywne przesłanki. Kwestia ta prawdopodobnie jest przedmiotem regulacji orządku wewnętrznego, który ustanawiany jest przez dyrektora jednostki karnej, który uwzględnia specyfikę danej jednostki. Porządek wewnętrzny jako akt wewnętrznie obowiązujący nie może stanowić o prawach i wolnościach jednostki, a uzasadnieniem wprowadzenia ograniczeń w możliwości korzystania ze sprzętu komputerowego mogą być względy bezpieczeństwa. Wszelkie ograniczenia nadto muszą być proporcjonalne. Trzeba zaznaczyć, iż sprzęt o jakiego posiadanie wnioskuje Aleksander S. spełnił wszystkie wymagania Służby Więziennej dotyczące oznaczeń bezpieczeństwa użytkowego.

Fundacja wskazała, iż zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do nauki, co oznacza, iż Konstytucja nie różnicuje podmiotowo kategorii osób, którym prawo do nauki zostało przyznane. Również osoba skazana skutecznie korzysta z podmiotowego prawa do nauki. Nawiązując natomiast do art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, wszyscy obywatele Rzeczypospolitej Polskiej są równi wobec prawa i posiadają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Gwarancja ta jest bardzo doniosła w przedmiotowej sprawie. Nakaz równego traktowania nie statuuje równości absolutnej, lecz przewiduje równe traktowania podmiotów w podobnej sytuacji. W tej sytuacji nie można uznać, iż władze publiczne równo traktują jednostki, gdy osobom skazanym na karę pozbawienia wolności w jednym zakładzie karnym dozwalają na posiadanie komputera w celi i realizowania prawa do nauki i rozwoju osobistego, a w drugim zakładzie karnym takiego dozwolenia nie dają.

Należy dodać, iż prawo do nauki zostało uznane za podstawowe prawo jednostki w wielu aktach i konwencjach międzynarodowych m.in. w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (art. 26), Międzynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (art. 13), Protokole nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (art. 2). Zasadniczo przepisy te nakładają na państwo obowiązek zapewnienia realizacji prawa do nauki, szczególnie na poziomie podstawowym i wyższym. Jednakże tak skonstruowane prawo winno być interpretowane również w szerszym zakresie przyznającym jednostce prawo do kształcenia i własnego rozwoju, i całą pewnością państwo nie może prawa tego w żaden sposób ograniczać, a powinno zapewnić jednostce warunki do niezakłóconego korzystania z tego prawa.

Warto wskazać na protokół nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który w art. 2, prawo do nauki ujmuje od strony negatywnej stanowiąc, iż nikt nie może być pozbawiony prawa do nauki. Kwestia dostępu do nauki osób przebywających w jednostkach penitencjarnych leży w sferze szczególnego zainteresowania społeczności międzynarodowej, która w edukacji więźniów widzi podstawowy sposób ich resocjalizacji i umożliwienia im ponownej adaptacji do społeczeństwa po wykonaniu kary. Warto wskazać na międzynarodowe akty typu "miękiego prawa" (soft-law), które zalecają Państwom Członkowskim podejmowanie określonych działań. Obszernie zagadnienie edukacji w jednostkach penitencjarnych uregulowane jest w Rekomendacji Nr R(89)12 Komitetu Ministrów Państw Członkowskich Rady Europy dotyczącej edukacji w więzieniu. W swojej preambule wskazuje na potrzebę traktowania prawa do edukacji jako prawa fundamentalnego; brania pod uwagę wagi edukacji w rozwoju osoby indywidualnej i społeczeństwa; brania pod uwagę faktu, że bardzo duży procent więźniów ma ograniczone wykształcenie oraz mają oni duże potrzeby związane z edukacją; brania pod uwagę faktu, że edukacja w więzieniu pomaga uczłowieczyć więzienia i poprawić warunki uwięzienia; brania pod uwagę faktu, że edukacja w więzieniu jest ważnym sposobem ułatwienia powrotu więźnia do społeczeństwa. Rekomendacja Komitetu Ministrów zaleca by edukacja więźniów była podobna do edukacji dla danej grupy wiekowej w świecie zewnętrznym, a zakres możliwości edukacji więźniów był tak szeroki, jak tylko jest to możliwe (pkt 2). Celem edukacji w więzieniu winien być rozwój danej osoby biorąc pod uwagę jej społeczny, ekonomiczny i kulturalny kontekst (pkt 3), szczególnie z uwzględnieniem edukacji zawodowej osoby indywidualnej ze zwróceniem uwagi na trendy na rynku pracy (pkt 9). Dla celu realizacji tych postulatów więźniowie powinni mieć dostęp do dobrze wyposażonej biblioteki co najmniej raz w tygodniu (pkt 10). Z kolei wszystkie osoby pracujące w administracji i zarządzaniu systemu więziennego powinny ułatwiać i wspierać edukację jak tylko jest to możliwe (pkt 4), a wszelki wysiłek powinien być skierowany na zachęcenie więźniów do aktywnego brania udziału we wszystkich aspektach edukacji (pkt 6). Nie można pominąć w przedmiotem sprawie również Rekomendacji Nr R (87) 3 Komitetu Ministrów Państw Członkowskich Rady Europy zawierającej Europejskie Reguły Więzienne, która w systemie europejskiej ochrony praw człowieka ustanawia kanon standardów postępowania z osobami pozbawionymi wolności. Reguła 65 stanowi m.in., iż podejmuje się wszelkie wysiłki, aby zapewnić ustalenie i wykonywanie rygorów jednostek penitencjarnych, tak żeby sprawić, że warunki życia będą odpowiadać godności ludzkiej oraz poziomowi akceptowalnemu w danym społeczeństwie; zminimalizować szkodliwe skutki uwięzienia oraz różnice między życiem w więzieniu a życiem na wolności; dać więźniom sposobność rozwijania umiejętności i zdolności, co zwiększy ich szanse pomyślnej readaptacji społecznej po zwolnieniu. Reguła 66 natomiast podaje, iż aby osiągnąć te cele, powinny być dostępne wszelkie właściwe środki poprawcze, wychowawcze, moralne i duchowe oraz wszystkie inne, które należy stosować odpowiednio do indywidualnych potrzeb postępowania z więźniami. A zatem rygory powinny obejmować procedury m.in. ustalania i oceny indywidualnego postępowania oraz programów szkolenia więźniów, po pełnej konsultacji z odpowiednimi członkami personelu i z poszczególnymi więźniami, którzy powinni być zaangażowani w to tak dalece, jak jest to wykonalne.

Celami wykonywania kary pozbawienia wolności ujętymi w art. 67 k.k.w. są „wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego”. Przepis ten realizuje współczesne trendy nauki o karze, która za główny cel stawia wychowanie sprawcy w sposób umożliwiający mu normalny powrót do społeczeństwa. W ocenie Fundacji starania Aradiusza S. zdeterminowane są tym właśnie celem - po odbyciu kary chciałby na nowo prowadzić działalność gospodarczą o charakterze informatycznym, którą zajmował się przed wydaniem skazującego wyroku. W tych okolicznościach należy uznać starania  S.e o umożliwienie mu korzystania w celi z prywatnego komputera. Aleksander S. nie żąda od administracji zakładu karnego dostarczenia mu odpowiedniego sprzętu na koszt Skarbu Państwa, lecz jest gotów zakupić go własnymi środkami. Nie wymaga również komentarza, iż obecność sprzętu komputerowego w celi, w której nie ma technicznych możliwości dostępu do Internetu (brak sprzętowych modułów dostępowych do Internetu takich jak modem kablowy, moduł bezprzewodowy WiFi, moduł bluetooth, port podczerwieni) nie powinno w żaden sposób naruszać bezpieczeństwa i porządku w zakładzie karnym. Warta podkreślenia i nie bez znaczenia jest determinacja  S.ego w dążeniu do zapewnienia mu komputera w celi. Wykorzystuje on szereg dróg prawnych w celu uzyskania dostępu do komputera powołując przy tym wiele argumentów, którym trudno odmówić słuszności. Odnosząc się do niektórych z nich – wskazanych Fundacji – zasadnym jest argument potrzeby praktycznego doskonalenia swoich umiejętności na sprzęcie komputerowym. Wykształcenie i dotychczas wykonywana praca zawodowa potwierdzają potrzebę posiadania sprzętu komputerowego. Zaawansowanie technologiczne ulega bardzo szybkim przemianom i pozbawienie  S.ego dostępu do sprzętu komputerowego nie tylko narusza jego uprawnienia do samokształcenia i rozwoju, lecz również w perspektywie zakończenia wykonywania kary pozbawia go realnie konkurencyjności na rynku pracy. W tym miejscu należy również zaznaczyć, iż kluczowy jest dostęp do literatury i czasopism o tematyce informatycznej, o który ciągle prosi Aleksander S.. Helsińska Fundacja Praw Człowieka nie widzi istotnego argumentu, dla którego odmawia się mu do nich dostępu. W ocenie Fundacji chybionym pozostają również argumenty, iż dostęp do literatury informatycznej jest mu zapewniany, gdyż oferowano mu dostęp do literatury odnoszącej się do programów komputerowych przestarzałych, obecnie nieużywanych (nawet przez administrację zakładu karnego). Argument podnoszony przez  S.e, że sprzęt komputerowy chce wykorzystywać również w celu używania programu informacji prawnej Legalis zasługuje na uznanie, szczególnie w sytuacji, gdy zakład karny nie dysponuje podobną bazą danych w pomieszczeniach ogólnodostępnych ani też nie dysponuje zbiorem wszystkich aktów prawnych w formie drukowanej. Uzasadniony ten argument jest tym bardziej, iż Aleksander S. prowadzi obecnie kilka postępowań sądowych i administracyjnych, w których reprezentuje się osobiście. Brak dostępu do aktów prawnych oraz orzecznictwa i doktryny prawniczej ogranicza jego sytuację procesową i może wpływać negatywnie na ostateczne rozstrzygnięcie. Zasadnym jest również w ocenie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka argument  S. wskazujący na potrzebę posiadania komputera w celu prowadzenia działalności twórczej. Jak wskazał on w swoim piśmie do Fundacji - zamierza napisać książkę. Standardem wydawniczym obecnie jest dostarczenie tekstu książki w formie elektronicznej w zestandaryzowanym formacie. Pozbawienie go dostępu do komputera de facto uniemożliwia mu prowadzenie skutecznej działalności twórczej, również z możliwością czerpania z niej dochodu. Dodatkowo można wskazać, iż działalność twórczą należy rozciągnąć w rozumieniu k.k.w. na działalność wynalazczą, np. tworzenia oprogramowania komputerowego. Można domniemywać, iż Aleksander S. z racji posiadania wykształcenia informatycznego chciałby również i w tej dziedzinie wykorzystywać swoją wiedzę i umiejętności. Nie można zgodzić się przy tym, iż brak dostępu do komputera w celi przez osobę skazaną jest normalnym następstwem pozbawienia wolności. Kary i środki karne określone są w przepisach karnych, a pobyt w zakładzie karnym nie może przewidywać innych kar, aniżeli określone w przepisach ustawowych.

 

Czytaj całe pismo