Protokół elektroniczny w KPC - stanowisko Fundacji

Ministerstwo Sprawiedliwości zwróciło się do Fundacji o wyrażenie opinii w kwestii projektu o projekcie ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego wprowadzającej do polskiej procedury cywilnej protokół elektroniczny (cyfrowy zapis audiowizualny albo audialny przebiegu rozprawy). Fundacja przygotowała w przedmiocie projektu stanowisko. W ocenie Fundacji wprowadzenie do polskiej procedury cywilnej nowoczesnych narzędzi informatycznych w celu sprawniejszego dochodzenia swoich roszczeń przed sądem jest krokiem w dobrym kierunku, zmierza do skutecznego zabezpieczenia interesów osób fizycznych i prawnych, a także pozwoli na zdecydowanie szybsze prowadzenie rozpraw.

 

Doświadczenie Fundacji

Od wielu już lat przeprowadzamy badania empiryczne, w których sprawdzamy jakość funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Nasze raporty zawierają diagnozę najpoważniejszych problemów oraz postulaty zmian, głównie bazując na doświadczeniach innych państw. W ostatnim okresie ogłosiliśmy wspólnie z naszymi partnerami raporty dotyczące m.in. wykorzystywania nowych technologii w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości: A. Bodnar, M. Ejchart, Sądy gospodarcze w Polsce. Raport z realizacji programu Monitoring sądów gospodarczych - Courtwatch. Warszawa 2009; J. Lora, Komunikacja sądów z obywatelami - badania empiryczne, wnioski, rekomendacje zmian. Warszawa 2009; D. Sześciło, M. Lipiec, E. Orłowski, M. Szlassa, E-sądy po polsku. Badanie i ranking stron internetowych sądów okręgowych, apelacyjnych i wojewódzkich sądów administracyjnyh. Warszawa 2008; Ł. Bojarski (red.), Sprawny sąd. Zbiór dobrych praktyk. Część druga. Wyd. C.H. Beck. Warszawa 2008. Wyżej wymienione publikacje, a także bieżąca działalność Fundacji - jej bezpośredni kontakt z obywatelami i profesjonalnymi pełnomocnikami - pozwalają na zajęcie merytorycznego stanowiska w kwestii przedstawionego projektu. 



 

Model hiszpański

Zasadniczo przedstawiony do zaopiniowania projekt zmian ustawodawczych wprowadza zmiany potrzebne i korzystne dla obywatela. Wprowadzenie protokołu elektronicznego ma na celu przyspieszenie postępowania cywilnego, gdyż zlikwiduje tradycyjny protokół i zastąpi go zapisem cyfrowym w postaci audiowizualnej albo fonicznej. Praktyka cyfrowego zapisu (protokołowania) przebiegu rozprawy stosowana jest z powodzeniem w zagranicznych sądach m.in. w krajach anglosaskich czy w Hiszpanii.

 

Model hiszpański zasługuje na szczególną uwagę, gdyż z jednej strony Hiszpania pod względem populacji i ilości spraw sądowych jest krajem podobnym do Polski, z drugiej założenia do projektu w dużej mierze odpowiadają rozwiązaniom przyjętym w Hiszpanii. Hiszpański system sporządzania elektronicznego protokołu rozprawy funkcjonuje od 2000 r. Rozprawy w sądach hiszpańskich są w całości nagrywane, asystent sędziego sporządza jedynie skrócony protokół, w którym potwierdza dane uczestników postępowania i odnotowuje dokładny czas ich wypowiedzi. Strony i ich pełnomocnicy niezwłocznie po zakończeniu rozprawy mogą otrzymać zapis przebiegu rozprawy na płytach DVD. Funkcjonowanie sądów hiszpańskich jest opisane i poddane ocenie w artykule sędzi Jolanty Machury-Szczęsnej2, która przebywała w Hiszpanii w ramach wizyty studyjnej. Wskazuje ona, że elektroniczny zapis protokołu: (...) przyspiesza (...) czas trwania rozpraw i podnosi kulturę zachowania uczestników procesów. Ponadto całkowicie eliminuje nieścisłości, nieczytelność tradycyjnych protokołów. Na temat hiszpańskiego rozwiązania protokołowania w sprawach cywilnych wypowiada się również sędzia Rafał Cebula: (...) rozprawa ma bardzo szybki przebieg. Wymiana słów między pełnomocnikami jest błyskawiczna, nie zostaje również przerwana potrzebą przedyktowania ich treści do protokołu. Podobnie ma się rzecz z przesłuchaniem świadka. Na zadawane pytania świadek odpowiada płynnie, co sprawia wrażenie luźnej rozmowy. W efekcie rozprawa z przesłuchaniem świadka, oświadczeniem stron, może trwać zaledwie kilkanaście minut. (...) Zapis elektroniczny to zupełnie nowa jakość jeśli chodzi o zapoznanie się z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Otóż sędzia lub inna osoba korzystająca z zapisu ma przed sobą monitor, na którym widać całą salę rozpraw z występującymi tam osobami. Obraz na monitorze jest podzielony na trzy części (okna). W pierwszej wyświetla się sala rozpraw (...). W drugiej części pokazane są dane techniczne programu oraz jego możliwości. W ostatnim oknie opisane są dane dotyczące osoby przesłuchiwanej. (...) Jak wynika z danych hiszpańskich, orzekający tam sędziowie bardzo sobie chwalą taki sposób utrwalania przebiegu rozprawy. Mówią, że jest on ułatwieniem nie tylko w sądzie I instancji, ale także podczas rozpoznania sprawy w II instancji. (...)3

 

Wskazane wyżej zalety systemu hiszpańskiego zostały sformułowane przez projektodawców jako cele reformy. Należy uznać, iż cele te zasługują na uznanie i zdaniem Fundacji reforma ta z całą pewnością usprawni postępowania sądowe. Dotychczas bardzo czasochłonnym było sporządzanie protokołu pisemnego, co często w praktyce polegało na dyktowaniu przeformułowanych i skróconych wypowiedzi uczestników postępowania przez sędziego przewodniczącego. Przy przejściu na rejestrowanie całego przebiegu rozprawy w formie cyfrowej czynność ta zostanie wyeliminowana i uczestnicy postępowania będą mieli możliwość swobodnego, nieprzerwanego wypowiadania się w czasie rozprawy. 



 

Przyspieszenie postępowań   

 

Dotychczasowa praktyka protokołowania była przez Fundację oceniana negatywnie jako wpływająca na przewlekłość postępowań oraz zniekształcanie wypowiedzi uczestników. Na problemy z protokołowaniem uwagę zwracali Fundacji również sami sędziowie. Warto przytoczyć wyniki odnoszące się do protokołowania z przeprowadzonego w zeszłym roku badania - Monitorng sądów gospodarczych - Courtwatch.   

 

Autorzy raportu – po przeanalizowaniu ankiet ze wszystkich 104 sądów gospodarczych w Polsce – sformułowali konkluzje dotyczące procedury protokołowania pisząc4: Protokołowanie przebiegu rozprawy odbywało się w sposób tradycyjny. Protokolant zapisywał na komputerze to, co sędzia mu dyktował, a dysponujący osobnym monitorem sędzia kontrolował zapis. Żadna z obserwowanych rozpraw nie była nagrywana. Nie było sporów dotyczących protokołowania, chociaż zdarzały się prośby o sprostowanie poszczególnych zwrotów, a także o dopisanie pierwotnie pominiętych kwestii, zwłaszcza wtedy, gdy dyktando sędziego nie było wystarczająco szczegółowe. W znacznej większości spraw treść protokołu oddawała przebieg rozprawy. Służyło temu przede wszystkim częste konsultowanie się sędziego z osobą składającą zeznania w sprawie poprawności dyktowanych do protokołu zdań oraz wnikliwe pytania zmierzające do prostego wyjaśnienia pojęć i zwrotów technicznych pojawiających się w opiniach biegłych. Niezmiernie rzadko sędziowie – na prośbę uczestnika postępowania – oświadczali, że otrzymanie protokołu z rozprawy tego samego dnia było niemożliwe, ze względu na konieczność wprowadzenia poprawek do tekstu, który określali jako „projekt protokołu”. Sytuacja taka miała miejsce przykładowo w Sądzie Rejonowym w Toruniu (23.04.08).

Protokół sporządzany tradycyjnie, zgodnie z treścią dyktanda sędziego przyczyniał się do przedłużenia czasu trwania rozpraw, a ponadto prowadził do wielu utrudnień, przede wszystkim w trakcie składania zeznań. Potwierdzają to nie tylko relacje obserwatorów, lecz również opinie sędziów. Co więcej, czynność tę rzadko wykonywali profesjonalni protokolanci. Funkcję tę sprawowali często aplikanci, praktykanci lub inni pracownicy sądów, co powodowało dodatkowe utrudnienia.

Oto wybrane przykłady:

Tego dnia sprawy protokołował protokolant, który jak podkreślała prawie na każdej rozprawie pani Sędzia, nie jest osobą, która na co dzień protokołuje w sądzie. Dlatego też, prosiła, by osoby zabierające głos, mówiły powoli, aby protokolant zdążył wszystko zapisać (widać było, że pan posługuje się przy pisaniu tylko 2 palcami). Często pani Sędzia dyktowała protokolantowi co ma pisać i prosiła, by strony czy pełnomocnicy przerywali na chwilę wypowiedź, bo protokolant się pogubił. Po rozprawie pani Sędzia zostawała i sprawdzała protokół - wiem to, ponieważ kiedy poprosiłam ją po rozprawie o krótką rozmowę, zapytała czy długo to zajmie, albowiem musi sprawdzić czy poprawić protokół.
(Sąd Rejonowy w Ostrołęce, 24.06.08).

Rozprawa była protokołowana na zasadzie dyktanda. Było to najbardziej uciążliwe w przypadku pierwszej rozprawy, na której stawiło się 5 świadków. Ich zeznania choć stosunkowo krótkie były cały czas przerywane przez Sędziego, ponieważ cały czas kontrolował protokolanta i jego pracę. (…).
(Sąd Rejonowy w Lesznie, 29.05.08).

Czasem Sędzia denerwował się na protokolanta; kazał mu przeczytać zdanie i nanieść poprawki („Nie, nie, nie. Tak nie może być. Proszę przeczytać to zdanie, czy tak może być zbudowane?”).
(Sąd Rejonowy w Koszalinie, 8.07.08).

Ciekawym rozwiązaniem części problemów pojawiających się podczas protokołowania w taki sposób było zachowanie sędziego Sądu Rejonowego w Bielsku Białej: „(…) Sędzia podczas zeznań świadków pozwalał im mówić bardzo długo, nie przerywał ich wypowiedzi co chwilę, aby podyktować treść zeznania do protokołu. Podczas wypowiedzi świadków notował sobie coś na kartce i po skończeniu wypowiedzi przez świadka dopiero dyktował protokolantce.
(Sąd Rejonowy w Bielsku Białej, 3.06.08).

Dotychczasowa metoda protokołowania była więc czasochłonna - przedłużała sam przebieg postępowania, a czasem absorbowała sędziów po rozprawie. W naszej ocenie wprowadzenie protokołu elektronicznego pozwoli znacząco przyspieszyć przeprowadzanie rozpraw, a ponadto może poprawić funkcjonowanie całego wymiaru sprawiedliwości poprzez odciążenie sędziów od weryfikacji protokołów. Usprawnienie takie jest szczególnie ważne jeżeli zważyć, iż Polska jest niestety jednym z liderów wśród państw, które przegrywają sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka o naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Dodatkowo warto zaznaczyć, iż według corocznego raportu Banku Światowego Doing Business przyjazność polskiej gospodarki i systemu sądowego oceniana jest negatywnie. Autorzy raportu za rok 20085 za główne utrudnienia gospodarcze uważają długość6 i skomplikowanie dochodzenia należności z umów przed polskimi sądami. Projektowane zmiany mogą poprawić tę sytuację.

 



Zapis cyfrowy gwarantuje wierny zapis przebiegu rozprawy

O czym projektodawcy nie wspominają w treści uzasadnienia, a co naszym zdaniem wymaga szczególnego podkreślenia, to zasadnicza zmiana jakościowa protokołu. Protokół elektroniczny będzie wiernym zapisem rzeczywistego przebiegu rozprawy. Dotychczasowy system tzw. "dyktowania" treści protokołu włącznie z oświadczeniami uczestników powodował w niektórych przypadkach ryzyko deformowania rzeczywistego przebiegu rozpraw ze względu na przeformułowanie i skracanie wypowiedzi uczestników, niedokładne protokołowanie wszystkich zdarzeń i wypowiedzi mających miejsce na sali rozpraw. Rejestracja całego przebiegu rozprawy, a zatem ogłoszenia wyroku i podania ustnych motywów uzasadnienia może pozwolić na wyeliminowanie rozbieżności między ogłaszanymi  ustnie motywami a pisemnym uzasadnieniem do wyroku. Na problem ten Fundacja zwracała już uwagę w piśmie do Krajowej Rady Sądownictwa.7 Taki stan rzeczy obciążał dodatkowo sędziów i uczestników postępowania, którzy zmuszeni byli czuwać nad treścią protokołu i ewentualnie podejmować czynności mające na celu jego sprostowanie. Wdrożenie protokołu elektronicznego pozwoli na zapis cyfrowy w postaci audiowizualnej (lub tylko fonicznej) całego przebiegu rozprawy od jej wywołania aż po jej koniec. Ta zmiana pozwoli na szczegółowe zapoznawanie się z wypowiedziami uczestników postępowania, weryfikacją tych wypowiedzi, a także analizą pozalingwistyczną zachowań np. świadków podczas składania zeznań. Analiza zachowań i składanych zeznań, możliwość łatwego konfrontowania wypowiedzi uczestników postępowania przyczyni się do lepszego oceniania wiarygodności wypowiedzi, w szczególności oceny dowodu z zeznań świadków. Z pewnością wierny zapis przebiegu rozprawy będzie niezmiernie pomocny dla sądów odwoławczych i kasacyjnych, które będą w stanie szybko zweryfikować zarzuty apelacyjne/kasacyjne, a także prześledzić cały przebieg rozprawy pod kątem ewentualnych błędów. Doświadczenia hiszpańskie (opisane powyżej) potwierdzają te przypuszczenia. 

Poprawa kultury rozprawy 
   

 

Wierne zapisywanie przebiegu rozpraw i posiedzeń w ocenie Fundacji poprawi również kulturę prowadzenia rozpraw zarówno po stronie sędziów, jak i stron postępowania i ich pełnomocników. Świadomość stałej rejestracji fonicznej lub audiowizualnej powinna działać mobilizująco, ażeby postępowania prowadzić sprawnie, merytorycznie, z zachowaniem wszystkich przepisów procedury, a także standardów i dobrych praktyk. Helsińska Fundacja Praw Człowieka od wielu lat wskazuje, że prawo do rzetelnego postępowania obejmuje - oprócz zachowania formalnych gwarancji przewidzianych prawem - również sposób prowadzenia rozprawy, a zatem sposób nawiązywania kontaktu ze stronami i uczestnikami postępowania, sposób zadawania pytań etc.Jakkolwiek nie wynika to wprost z projektu ani z uzasadnienia do projektu przekazanego nam do zaopiniowania, z informacji prasowych można dowiedzieć się, że nowy system protokołowania (protokół elektroniczny) oprócz zapisu dźwięku lub dźwięku i obrazu będzie pozwalał na zautomatyzowane przygotowywanie transkryptu za pomocą specjalistycznego oprogramowania rozpoznającego dźwięk i potrafiącego zamienić go na słowo pisane. Możliwość otrzymania na żądanie - oprócz protokołu elektronicznego zapisanego na nośniku - jego transkryptu byłaby z pewnością rozwiązaniem korzystnym dla obywateli. Niemniej to zapis cyfrowy powinien pełnić funkcję podstawową i autentyczną, transkrypt natomiast funkcję pomocniczą. Projekt przewiduje co prawda możliwość pisemnego przekładu odpowiedniej części protokołu elektronicznego (art. 158 § 3 k.p.c. po zmianach), niemniej uzależnia to od przesłanki "zapewnienia prawidłowego orzekania w sprawie" oraz wydania zarządzenia przez prezesa sądu wydanego na wniosek przewodniczącego. Jeżeli zostanie opracowane oprogramowanie, które pozwoli na automatyczne przygotowanie transkryptu, to należy taki transkrypt uczestnikom udostępniać za uiszczeniem opłaty równoważącej uzasadnione koszty poniesione na jego powielenie (jednakże już nie opłaty związane z jego przygotowaniem, zweryfikowaniem etc.).


Doręczanie protokołu elektronicznego - sposoby oraz koszty    Projekt ustawodawczy nie reguluje kwestii sposobu doręczania protokołu uczestnikom postępowania. Nie precyzuje w jakim formacie i na jakim nośniku protokół będzie uczestnikom doręczany. Pozostaje nieuregulowana również kwestia odpłatności za kopię protokołu. Są to bardzo istotne kwestie, które winny być - przynajmniej w stopniu ogólnym - uregulowane na poziomie ustawowym. Jakkolwiek szczegółowe kwestie techniczne mają zostać uregulowane na poziomie rozporządzenia (co ma, jak się zdaje, odpowiednio uelastycznić system na ewentualne zmiany technologiczne), to pożądanym byłoby określenie w projektowanej ustawie dyrektyw, którymi winien kierować się podmiot wydający rozporządzenie. Należałoby wskazać, aby przyjęty format zapisu i nośnik zapisu były powszechnie stosowane w społeczeństwie i dostępne nieodpłatnie, a koszt nośników, a zatem i koszt protokołu elektronicznego, niski. Dobrym rozwiązaniem byłoby wprowadzenie możliwości wyboru nośnika (np. płyta CD albo płyta DVD). 

 



Przeszukiwanie protokołu elektronicznego   

 

Projekt zakłada, iż integralną częścią protokołu elektronicznego będzie adnotacja do protokołu (zapisanego na dostępnym nośniku magazynowania danych) z tzw. metaznacznikami pozwalającymi na łatwe i szybkie odnalezienie wybranego fragmentu protokołu, np. zeznań konkretnego świadka. Pomysł ten należy ocenić pozytywnie, gdyż pozwoli na szybkie "poruszanie" się po  protokole.

 

Zauważając fundamentalne zalety projektowanej zmiany protokokołowania należy wskazać na kilka problemów, które w naszej ocenie winny być przedmiotem analizy i ewentualnych uzupełnień projektu lub jego doprecyzowania. 



Osoby niepełnosprawne a nowy protokół elektroniczny

Projekt wdrażający protokół elektroniczny nie odnosi się do kwestii osób niewidomych i niedowidzacych oraz głuchych i niedosłyszących. Odsłuchanie protokołu rozprawy przez osobę jednocześnie głuchą i niewidomą będzie fizycznie niemożliwe, a zatem istotnym byłoby przewidzenie rozwiązania dla tego typu sytuacji np. poprzez przygotowywanie wówczas uwierzytelnionych transkryptów protokołu językiem Brailla. W przypadku osób niesłyszących można ewentualnie zastanowić się nad możliwością wprowadzenia napisów do zapisów audiowizualnych. Kwestia ta nie została uregulowana w projekcie, co naszym zdaniem jest jego wadą. Jedynie przewidziana jest możliwość zarządzenia sporządzenia przekładu w odpowiednim zakresie (art. 158 § 3 k.p.c. po nowelizacji), co jednak nie rozwiązuje wszystkich problemów. Przy dokonywaniu wszelkiego rodzaju reform państwo winno brać na siebie ciężar pomocy w korzystaniu z dobrodziejstw reformy osobom z niepełnosprawnością. Należy w tym miejscu wskazać na obowiązek równego traktowania wszystkich jednostek, co wiąże się nierzadko z koniecznością podejmowania przez państwo określonych działań pozytywnych (tzw. dyskryminacja pozytywna). 



 

Powszechny dostęp do protokołu elektronicznego - dostęp  osób wykluczonych cyfrowo8  (w tym osób pozbawionych wolności)   

 

W uzasadnieniu do projektu nie wskazano, czy zostaną podjęte jakieś działania skorelowane z reformą mające na celu stworzenie infrastruktury dla osób uprawnionych do otrzymania protokołu elektronicznego, aby mogły one we własnym zakresie zapoznać się z zapisem przebiegu rozprawy, a nie mają jednocześnie takich możliwości - np. nie mają komputera ani odtwarzacza CD lub DVD, nie potrafią korzystać z komputera itp. Odtworzenie protokołu elektronicznego zapisanego na nośniku (np. płycie CD, DVD, pamięci flash tzw. "pendrive") wymaga bowiem niezbędnej infrastruktury (odtwarzacza dla danego rodzaju pliku). Przy zastąpieniu tradycyjnego protokołu protokołem elektronicznym w wersji cyfrowego nagrania koniecznym jest publiczne i nieodpłatne udostępnienie niezbędnej infrastruktury pozwalającej na jego odtworzenie. Każda jednostka musi mieć zapewniony dostęp do takiej infrastruktury. Rozsądnym postulatem byłoby wobec tego - równolegle do tworzenia infrastruktury systemu - tworzenie specjalnych pokoi przy sądach, dla osób uprawnionych do zapoznania się z protokołem. Dostęp do tego typu pokoi powinien być przystosowany dla osób niepełnosprawnych. Ponadto koniecznym wydaje się zainstalowanie takiej infrastruktury w jednostkach penitencjarnych i innych jednostkach, gdzie osoby tam przebywające, będące jednocześnie uczestnikiem postępowania, mogą chcieć zapoznać się z protokołem rozprawy. Istnieje ryzyko, iż w tego typu jednostkach może to być znacząco utrudnione. Zdaniem Fundacji zasadnym byłoby wyposażenie tego typu jednostek w przenośne urządzenia wielokrotnego użytku pozwalające na odsłuchanie/oglądanie protokołu elektronicznego (przenośny odtwarzacz audio CD, odtwarzacz audiovideo DVD etc.). Na te kwestie projektodawcy muszą zwracać uwagę, gdyż o ile w przypadku protokołu pisemnego nie potrzebna była co do zasady żadna dodatkowa aparatura, tak przy zapisie cyfrowym niezbędnym jest posiadanie urządzeń technicznych. Te kwestie winny być również wzięte pod uwagę przy finansowej ocenie skutków regulacji (o czym poniżej).



 

Rozwiązania techniczne a neutralność technologiczna państwa   

 

Inną ważna kwestią jest zagadnienie sposobu zapisu danych i ich przechowywania w formie elektronicznej przy dochowaniu zasady neutralności technologicznej państwa. Z jednej strony kwestia ta dotyczy korzystania z formatów niefaworyzujących żadnego z komercyjnych dostawców sprzętu lub oprogramowania, z drugiej natomiast polega na wybraniu takiego formatu zapisu danych, który będzie pozwalał na odtworzenie zapisanego protokołu w jak najdalszej perspektywie czasu przez jak największą ilość użytkowników. Dynamiczny rozwój nowych technologii wypiera z powszechnego użytku nośniki i formaty zastępując je innymi, często niekompatybilnymi z poprzednimi. To zagadnienie winno być przedmiotem szczególnej uwagi podmiotów przygotowujących reformę, w tym wdrażanie systemu protokołu elektronicznego. Archiwizacja akt sądowych z jednej strony musi zapewniać bezpieczeństwo zachowania danych, a z drugiej możliwość ich skutecznego odczytania w przyszłości (przynajmniej do czasu upływu wszelkich terminów procesowych np. terminu do wznowienia postępowania). Kwestia ta jest obecnie przedmiotem publicznej dyskusji specjalistów, którzy w szczególności zastanawiają się nad walorami stosowania oprogramowań open-source i ujednolicenia standardów zapisywania danych. Można podać przykład dyskietek, które jeszcze kilka lat temu były podstawowym nośnikiem zapisu danych, a obecnie większość sprawnych komputerów w Polsce nie posiada odpowiedniego napędu do ich odczytu. Te kwestie nie zostały ujętę w uzasadnieniu do projektu, co, naszym zdaniem, jest jego wadą. 



 

Delegacja ustawowa do uregulowania kwestii technicznych na poziomie rozporządzenia - konieczność doprecyzowania wytycznych 

 

Poruszane powyżej kwestie - zgodnie z art. 158 § 4 k.p.c. po proponowanych zmianach - miałyby być przedmiotem uregulowania na poziomie rozporządzenia. Projekt takiego rozporządzenia nie został przekazany Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dlatego też na obecnym etapie mogliśmy zgłosić jedynie szereg uwag o charakterze ogólnym, zamiast odnieść się do konkretnych rozwiązań. Niemniej, należy wskazać - na tym etapie - na potrzebę szczegółowego doprecyzowania treści delegacji ustawowej i wskazanie w niej precyzyjniej kwestii technicznych, które mogą mieć wpływ na status jednostki.  Stanowi o tym wprost art. 92 ust. 1 Konstytucji RP (Rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu). Zgodnie z tą normą konstytucyjną rozporządzenie musi m.in. spełniać warunek szczegółowości rozumianej jako sprecyzowanie w upoważnieniu wytycznych dotyczących treści aktu wykonawczego do ustawy. Jakkolwiek pojęcie „wytycznych” nie jest w Konstytucji RP zdefiniowane, to doczekało się jednak szerokiej interpretacji w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Rozporządzenie wykonawcze nie tylko musi być wydane na podstawie upoważnienia ustawowego, ale także musi być wydane w celu wykonania ustawy. Cel ten zgodnie z judykaturą Trybunału Konstytucyjnego „musi być określony w oparciu o analizę przyjętych w ustawie rozwiązań, nie może […] być […] rekonstruowany samoistnie, arbitralnie i w oderwaniu od konstrukcji aktu zawierającego delegację.”9  W niniejszej sprawie jest to o tyle istotne, iż przekazana do uregulowania w rozporządzeniu materia dotyczy kwestii zabezpieczenia protokołu elektronicznego przed jego utratą, zniekształceniem, nieuprawnionym dostępem, usunięciem lub inną nieuprawnioną zmianą. Kwestie te żywotnie dotyczą jednostki i jej prawa do rzetelnego postępowania. Wydaje się zatem, że należałoby precyzyjniej określić treść delegacji ustawowej o bardziej szczegółowe wytyczne związane z kwestiami technicznymi. Co więcej, należałoby również uregulować kwestie możliwości weryfikacji protokołu elektronicznego pod kątem jego autentyczności (w jakiej procedurze, kto jest obciążony kosztami, przy pomocy jakich środków technicznych dochodzi do weryfikacji etc.).



 

Protokół elektroniczny a dostęp mediów do akt sprawy

Większość rozpraw przed polskimi sądami jest jawna, a zatem media mają możliwość obserwowania postępowań, a także możliwość wglądu do akt sprawy z protokołem włącznie. Niektóre wypowiedzi uczestników postępowania mogą zawierać dane wrażliwe, informacje niejawne itp., do których dostęp może być ograniczony dla mediów. Dotychczasowa praktyka pozwalała w takich sytuacjach na odpowiednie zabezpieczenie fragmentów akt sądowych/ protokołu przed nieuprawnionym dostępem. Do pozostałej części przedstawiciele mediów mieli dostęp. Wprowadzenie protokołu elektronicznego i zapis całego przebiegu rozprawy w postaci cyfrowej na nośniku magazynowania danych (np. na płycie DVD) stwarza zagrożenie, iż sądy zaprzestaną udostępniania dziennikarzom protokołów elektronicznych argumentując, iż znajdują się na płytach informacje niejawne. W związku z tm wydaje się koniecznym wprowadzenie rozwiązań technicznych, które będą pozwalały na przygotowywanie kopii protokołu elektronicznego bez w/w danych. Przekazany nam projekt nie zawiera informacji, czy taka możliwość techniczna jest przewidywana przez twórców reformy. W naszej ocenie nie  jest to czynność skomplikowana technicznie, niemniej z uwagi na istotną rolę mediów  w życiu publicznym (funkcja tzw. public watchdog) kwestia ta winna być przedmiotem regulacji.

 

Ocena Skutków Regulacji   

 

Ostatnia kwestia na jaką zwracamy uwagę to Ocena Skutków Regulacji (OSR) przedstawiona w uzasadnieniu do projektu. Projektodawcy wskazują, iż zmiany ustawodawcze wiążą się ze "znacznymi skutkami dla budżetu sądów, a w konsekwencji dla budżetu państwa". Przedstawione zostały również szczegółowe dane dotyczące wdrożenia systemu wraz z omówieniem potencjalnych problemów (przeszkody architektoniczne, konieczność uzyskania zgody konserwatora zabytków na adaptacje, przeszkody prawne tj. najem części lokali z salami rozpraw). Oprócz wyliczenia ilościowego nie została jednak przedstawiona szczegółowa analiza, czy wdrożenie systemu w istniejących salach rozpraw jest w ogóle technicznie możliwe, a jeżeli nie - to w jaki sposób autorzy reformy zamierzają ją w całości zrealizować. Należy pamiętać o konstytucyjnej zasadzie równości (m.in. równy dostęp do sprawnych sądów). Zdajemy sobie sprawę, że proces wdrażania reformy będzie odbywał się stopniowo, niemniej wskazane byłoby okeślenie ram czasowych dla całego procesu. 
Nie zostały również przewidziane wydatki związane z przeszkoleniem personelu do obsługi całego systemu, koszty jego naprawy i konserwacji etc. Zrezygnowanie z protokołu tradycyjnego i zastąpienie go protokołem elektronicznym zmusza do wzięcia pod uwagę ewentualnych awarii systemu i konieczności jego naprawy/wymiany. Jako bowiem nadzwyczajne należy uznać rozwiązanie pozwalające na protokołowaniue tradycyjne w przypadku, gdy ze względów technicznych utrwalenie przebiegu posiedzenia nie jest możliwe (art. 157 § 1 in fine k.p.c. po nowelizacji). Awaria sprzętu w małych sądach z przystosowaną tylko jedną salą do wymagań przeprowadzenia procesu cywilnego (przy założeniu wprowadzenia zmian do k.p.c.) może spodować paraliż tych sądów.
Dodatkowo należy wskazać na potrzebę przewidzenia wydatków na przygotowanie specjalnych sal i zakup sprzętu do odtworzenia protokołów w sądach oraz zakładach zamkniętych. Ocena skutków regulacji takich wydatków nie wymienia, niemniej - jak zostało to podkreślone powyżej - działania takie winny być przeprowadzone jako integralne dla całej reformy sposobu protokołowania rozpraw cywilnych. 



 

Konkluzje       

 

Podsumowując należy stwierdzić, iż projekt zmian ustawodawczych wprowadzających protokół elektroniczny zasługuje na aprobatę. Wprowadzenie do polskiej procedury cywilnej nowoczesnych narzędzi informatycznych w celu sprawniejszego dochodzenia swoich roszczeń przed sądem jest krokiem w dobrym kierunku, zmierza do skutecznego zabezpieczenia interesów osób fizycznych i prawnych. Naszym zdaniem protokół elektroniczy pozwoli na zdecydowanie szybsze prowadzenie rozpraw (eliminacja dyktowania przez przewodniczącego treści protokołu), sprawi że protokoły rozpraw będą wiernie odwzorowywały przebieg rozpraw, a także treść składanych oświadczeń i zeznań. Zapis całego przebiegu rozprawy wpłynie na podniesienie kultury prowadzenia rozpraw przez sądy, a także kulturę uczestników postępowania. Projekt wyznacza więc dobry kierunek zmian. Niemniej doprecyzowania wymagają kwestie techniczne (zabezpieczenie danych, format zapisu, który umożliwi łatwy i tani dostęp do protokołu), a także rozwiązania dla osób niepełnosprawnych i osób wykluczonych cyfrowo, które pozwolą im w pełni korzystać z zalet nowego systemu - protokołu elektronicznego.

 

Czytaj całość opinii HFPC. 

 ---

 

1 Opinia została przygotowana przez zespół Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka Łukasza Lasek, Łukasza Bojarskiego i Macieja Bernatta.

 

2 Jolana Machura-Szczęsna, Sąd cywilny w Polsce i Hiszpanii - analiza porównawcza [w:] red. Łukasz Bojarski, Sprawny sąd. Zbiór dobrych praktyk. Część druga. Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 146.

 

3 Rafał Cebula, Elektroniczna sala rozpraw [w:] red. Łukasz Bojarski, Sprawny sąd. Zbiór dobrych praktyk. Część druga. Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 153.

 

4 Red. A. Bodnar, M. Ejchart, Sądy gospodarcze w Polsce. Raport z realizacji programu "Monitoring sądów gospodarczych - Courtwatch". Warszawa 2009. s. 74 i n. Do niniejszej opinii egzemplarz raportu w załączeniu.

 

5 Raport Banku Światowego „Doing Business 2008” , dostępny w wersji elektronicznej m.in. na stronie internetowej www.for.org.pl

 

6 Średnio wyekgzekwowanie świadczenia przed polskimi sądami trwa według obliczeń autorów raportu 830 dni.

 

7 Por. http://www.hfhrpol.waw.pl/precedens/en/media-o-nas/rzeczpospolita-ustne-wyroki-nie-powinny-roznic-sie-od-pise.html

 

8 M.in. przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu stanowi jedną z priorytetowych osi Programu Innowacyjna Gospodarka realizowanego przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego i wdrażanego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

 

9 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 lutego 1999 r., sygn. SK 11/98, (OTK ZU 1999, Nr 2, poz. 22).