Strona główna O programie Aktualności programu Uwagi do projektu ustawy o jawności życia publicznego w zakresie ochrony sygnalistów – wspólna opinia HFPC, FB i ISP

Od 1 stycznia 2018 r. strona nie jest aktualizowana.

Tematyka wolności słowa została przeniesiona na stronę główną
Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dostępną na: www.hfhr.pl

Uwagi do projektu ustawy o jawności życia publicznego w zakresie ochrony sygnalistów – wspólna opinia HFPC, FB i ISP PDF Drukuj Email
Piątek, 03 Listopad 2017 15:41
 

 

Rząd skierował do konsultacji projekt ustawy o jawności życia publicznego. Oprócz regulacji odnoszących się do dostępu do informacji publicznej czy obowiązku publikowania oświadczeń majątkowych, projekt wprowadza również przepisy mające chronić sygnalistów. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wspólnie z Fundacją Batorego i Instytutem Spraw Publicznych przedstawiła opinię prawną do projektu w tym ostatnim zakresie. Zdaniem organizacji, proponowane przepisy nie spełniają międzynarodowych standardów ochrony osób informujących o nieprawidłowościach.

 

Ograniczony zakres spraw, których może dotyczyć sygnalizowanie

Projekt przewiduje możliwość objęcia statusem sygnalisty wyłącznie osób zgłaszających informacje o podejrzeniu popełnienia enumeratywnie wskazanych przestępstw o charakterze korupcyjnym, finansowym czy księgowym. Tymczasem zgodnie ze standardami międzynarodowymi, zakres zjawisk, których ujawnienie podlega ochronie, powinien dotyczyć szerokiej kategorii działań i zaniechań zagrażających lub szkodzących interesowi publicznemu. Komitet Ministrów Rady Europy wskazuje, że zakres powinien obejmować co najmniej również „naruszenia praw człowieka, a także zagrożenia dla zdrowia publicznego, bezpieczeństwa i środowiska”.

Ochrona przyznawana i odbierana arbitralnie przez prokuratora – z naruszeniem zasady poufności

Przewidziana w projekcie ustawy ochrona osób zgłaszających informacje o podejrzeniu popełnienia wybranych przestępstw uzależniona jest od nadania statusu sygnalisty. O nadaniu takiego statusu decyduje wyłącznie prokurator. Posłużenie się przez projektodawcę zwrotem „prokurator może” sugeruje dodatkowo, że nie każda osoba spełniająca ustawową definicję sygnalisty będzie mogła liczyć na taki status – decyzja w tym zakresie pozostawiona jest swobodnemu uznaniu organu. Rozstrzygnięcie prokuratora nie ponadto podlega kontroli sądowej.

Równie niepewna jest sytuacja osób, którym nadano już status sygnalisty. W każdym bowiem momencie i z dowolnego powodu, na wniosek pracodawcy, prokurator może pozbawić sygnalisty realnej ochrony, tzn. zezwolić na rozwiązanie umowy o pracę (albo na pogorszenie warunków tej umowy.

Jednocześnie o nadaniu statusu sygnalisty informuje się pracodawcę, którego zgłoszenie dotyczyło. Taka sytuacja ujawnienia sygnalisty może w rzeczywistości prowadzić do pogorszenia jego sytuacji w miejscu pracy, a także poza nim, narazić na ostracyzm czy szykany. W powiązaniu ze skrajnie niepewnym charakterem ochrony sygnalisty, ujawnienie jego tożsamości prowadzi do niebezpiecznej zależności osoby zgłaszającej od organów ścigania, co może skutkować nadużyciem pozycji ze strony prokuratora. Przykładowo stwarza to możliwość żądania od sygnalisty dostarczania kolejnych informacji pod groźbą pozbawienia go ochrony.

Nieobjęcie ochroną ujawnienia informacji opinii publicznej i niewystarczająca regulacja wewnętrznych systemów sygnalizowania

Projekt w żaden sposób nie obejmuje ochroną przypadków ujawnienia informacji opinii publicznej. Oznacza to, że np. osoba, która po spotkaniu się z odmową wszczęcia śledztwa, będąc zasadnie przekonana o wiarygodności posiadanych informacji, powiadomiła media o realnym zagrożeniu dla interesu publicznego – nie będzie mogła skorzystać z ochrony przewidzianej przez projektowaną ustawę. Tymczasem badania pokazują, że organy ścigania nierzadko nie traktują wystarczająco poważnie zawiadomień sygnalistów i często dopiero mediom udaje się skutecznie wywrzeć nacisk na wyjaśnienie sprawy.

Projekt w ogóle nie odnosi się do kwestii wewnętrznych mechanizmów raportowania nieprawidłowości, rozumianych jako odpowiadające międzynarodowym standardom procedury gwarantujące poufność osobom zgłaszającym i niezależną weryfikację zgłoszeń. Projektodawca ogranicza się zasadniczo do nałożenia na przedsiębiorców będących co najmniej średnim przedsiębiorcą i na osoby kierujące jednostką sektora finansów publicznych obowiązku wprowadzenia wewnętrznych procedur antykorupcyjnych, obejmujących m.in. opracowanie procedur informowania o propozycjach korupcyjnych.

Niewystarczający zakres środków ochrony

Projektodawca ograniczył się zasadniczo do zabezpieczenie sygnalisty jedynie przed dwoma spośród szeregu środków odwetowych będących w dyspozycji pracodawcy (kontrahenta), tj. zakazu rozwiązania umowy o pracę (lub innego stosunku umownego) i zakazu zmiany warunków tej umowy na mniej korzystne bez uprzedniej zgody prokuratora. Nie przewidział natomiast ochrony przed takim działaniami jak np. wymierzenie kar porządkowych, zawieszenie w wykonywaniu obowiązków służbowych, czy pominięcia przy awansowaniu. Projekt ponadto bezwarunkowo dopuszcza pociągniecie sygnalisty do odpowiedzialności za naruszenie tajemnicy zawodowej lub służbowej w związku ze zgłoszeniem informacji.

Niewystarczający zakres podmiotowy

Zgodnie ze standardami międzynarodowymi, za sygnalistów uważa się osoby, które ujawniają informacje uzyskane w związku z wykonywaną przez nich pracą. Ochrona powinna być udzielona niezależnie od prawnego charakteru stosunku zatrudnienia. Zgodnie z projektem, oprócz pracowników ochroną mogą być bowiem objęte wyłącznie osoby fizyczne, które wykonują zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzą działalność gospodarczą. Oznacza to, że projekt nie uwzględnia możliwości nadania statusu sygnalisty osobom wykonującym pracę w cudzym imieniu i na cudzym rachunek wyłącznie na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło – co w kontekście rozpowszechnienia tzw. zatrudnienie niepracowniczego pozbawia znaczną część społeczeństwa możliwości ochrony.

Wspólna opinia HFPC, Fundacji Batorego i Instytuti Spraw Publicznych dostępna jest tutaj.

 
 
pomorskie zachodniopomorskie warmińsko-mazurskie podlaskie mazowieckie kujawsko-pomorskie lubuskie wielkopolskie łódzkie dolnośląskie opolskie śląskie świętokrzyskie małopolskie podkarpackie lubelskie