Czy obserwacje psychiatryczne w czasie procesu karnego są zgodne z Konstytucją? Rozprawa przed Trybunałem Konstytucyjnym

Trybunał Konstytucyjny rozpozna 10 lipca 2007 r. o godz. 10.00 połączone skargi konstytucyjne Hanny R. i Zbigniewa O. (sygn. SK 50/06), dotyczące zgodności z Konstytucją przepisów określających zasady stosowania obserwacji sądowo-psychiatrycznych w procesie karnym. Pełnomocnikiem Hanny R. w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym będzie prof. Jan Widacki. 

Stan faktyczny sprawy

Hanna R. została oskarżona o popełnienie przestępstwa nakłaniania do fałszywych zeznań swojej koleżanki. Miało to mieć miejsce w związku z jej postępowaniem rozwodowym. W toku procesu karnego, sąd wydał postanowienie o skierowaniu jej na badania do biegłego psychiatry, ponieważ powziął wątpliwość co do jej poczytalności w momencie popełnienia czynu (tj. nakłaniania do fałszywych zeznań). W listopadzie 2005 r. Hanna R. udała się na badania do biegłego dr Włodzimierza C., który po krótkim badaniu zalecił przeprowadzenie 6-tygodniowych obserwacji psychiatrycznej w oddziale zamkniętym. Na podstawie powyższej opinii Sąd Rejonowy w Poznaniu wydał postanowienie o skierowaniu Hanny R. na 6-tygodniowe obserwacje w szpitalu psychiatrycznym. Sąd Okręgowy w Poznaniu utrzymał w mocy powyższe postanowienie. W związku z tym Hanna R. złożyła skargę konstytucyjną. Jednocześnie złożyła wniosek o wstrzymanie skierowania jej na obserwacje psychiatryczne do momentu rozpoznania skargi. Trybunał Konstytucyjny zgodził się z tym wnioskiem.  

Kontekst społeczny sprawy

Stosowanie obserwacji psychiatrycznych jest problemem, który może dotyczyć tysięcy ludzi w Polsce. W praktyce czasami może wystarczać tylko nadmierne zdenerwowanie, aby sąd wydał postanowienie o skierowaniu na jednorazowe badanie, które - w przypadku trafienia na nierzetelnego biegłego - mogą skutkować dalszym skierowaniem na badania w szpitalu psychiatrycznym w warunkach oddziału zamkniętego. Przebywanie zaś tam przez okres 6 tygodni lub dłuższy może ze względu na warunki tam panujące prowadzić do negatywnych zmian w psychice.

Kwestia stosowania obserwacji sądowo-psychiatrycznych była szeroko komentowana w mediach. Kierowaniem na tzw. „psychuszki" zajmowały się najważniejsze dzienniki krajowe, tygodniki, a także telewizyjne i radiowe programy interwencyjne.  

Kwestie prawne do rozstrzygnięcia przez TK

Zdaniem Skarżącej przepisy kodeksu postępowania karnego (art. 203 w związku z art. 202) są sprzeczne z:

• zasadą nietykalności i wolności osobistej (art. 41 ust. 1 Konstytucji RP) - w związku z tym, że obserwacje psychiatryczne są równoznaczne z pozbawieniem badanego wolności na czas trwania obserwacji;
• zasadą wolności (art. 31 ust. 1) - ze względu na fakt, że przepisy k.p.k. jedynie w sposób ogólny określają podstawę co do podejmowanych decyzji ingerujących w wolność osobistą jednostki;
• zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2) i zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3) -  ponieważ skierowanie na obserwacje psychiatryczne nie zależy od jasno określonych wymagań, a skorzystanie z nich powinno być bowiem zawsze ostatecznością.

Zdaniem Skarżącej wyjaśnienia wymagają następujące kwestie:

• zagadnienie długości trwania obserwacji psychiatrycznych - sądy w przeważającej większości przypadków kierują na obserwacje na maksymalny okres 6 tygodni, podczas gdy czasami mogłyby wystarczyć krótsze badania;
• możliwe jest przedłużanie badań ponad okres 6 tygodni bez wystarczającej kontroli co do racjonalności takiego postępowania;
• brak wskazania ustawowych wymagań wobec biegłych wydających opinię w trybie art. 202 § 1 k.p.k.; w szczególności brak jest ścisłego określenia kwalifikacji biegłych, którzy wydają opinie sądowo-psychiatryczne - nie są oni poddani ścisłym rygorom etycznym;brak jest także ścisłych wymogów co do zakresu sporządzanej przez nich opinii sądowo-psychiatrycznej;
• czy konieczne jest stosowanie obserwacji sądowo-psychiatrycznych (skutkujących pozbawieniem wolności) do spraw małej wagi, czy ściganych z oskarżenia prywatnego?

Do sprawy przyłączył się Rzecznik Praw Obywatelskich, który podniósł, że:

• art. 203 k.p.k. jedynie w sposób ogólny wskazuje podstawę działania sądów i prokuratur do pozbawienia wolności
• sąd nie jest też zobowiązany do określenia maksymalnego czasu trwania obserwacji oraz przesłanek ich przedłużenia narusza istotę

Sprawa H. Różańskiej jest objęta Programem Spraw Precedensowych Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Pełnomocnikiem Skarżącej są pro bono prof. Jan Widacki oraz prof. Zbigniew Hołda. Zbigniewa O. reprezentuje natomiast mec. Lech Obara, który współpracował z Fundacją przy przygotowaniu skargi.