Dostęp osób niewidomych do usług bankowych

Pismem z dnia 6 sierpnia 2010 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wystosowała list do Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego, w którym zwróciła uwagę na dostęp do usług bankowych osób niemogących czytać, w tym w szczególności osób niewidomych.

W praktyce funkcjonowania wielu banków działających na terenie Polski zaobserwować można istnienie wewnętrznych wymogów nakazujących zachowanie formy notarialnej przy zawieraniu umów z osobami niemogącymi czytać. Dotyczą one najbardziej podstawowych usług bankowych, jak np. umowa rachunku bankowego, czy umowa kredytu konsumenckiego. Praktyka ta powstała pod rządami uprzednio obowiązujących przepisów prawnych. Artykuł 80 k. c. stanowił bowiem, że jeżeli osoba niemogąca czytać ma złożyć oświadczenie woli na piśmie, oświadczenie to powinno być złożone w formie aktu notarialnego.

W rezultacie osoby niewidome zmuszone są podjąć szereg stosownych działań w celu zawarcia umowy z bankiem, jak choćby samodzielne ponoszenie kosztów stawki notarialnej czy poświęcenie czasu z tym związanego. Biorąc pod uwagę powszechność korzystania z usług bankowych komplikacje te mogą się charakteryzować znaczną uciążliwością, a ponadto prowadzić do znacznego ograniczenia, a nawet wykluczenia osób niemogących czytać z uczestnictwa w życiu społecznym.

Na mocy ustawy z dnia 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, która weszła w życie 16 kwietnia 2010 r. został uchylony art. 80 k.c. Polski ustawodawca nie wprowadził jednocześnie do obowiązującego porządku prawnego żadnych przepisów modyfikujących, bądź odnoszących się w inny sposób do kwestii ochrony osób niewidomych w obrocie cywilnoprawnym.

W opinii Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka niezbędne jest zapewnienie określonego poziomu ochrony praw i interesów osób niewidomych, jednakże nie aż tak restrykcyjnego jaki przewidywał art. 80 k.c. W sytuacji wykreślenia tego przepisu i nie wprowadzenia w jego miejsce żadnej regulacji o charakterze ochronnym istnieje  ryzyko, że banki w dalszym ciągu będą wykorzystywać swą silniejszą pozycję rynkową, szczególnie w kontekście wprowadzania obowiązku zawierania umów z osobami niewidomymi w formie aktu notarialnego.

Sytuacja, gdy osoba niewidoma nie ma wpływu na formę zawarcia umowy, a bank nie gwarantuje środków zmniejszających uciążliwość sporządzenia aktu notarialnego (np. w postaci pokrycia taksy notarialnej, zapewnienia obecności notariusza na miejscu w banku) prowadzić może do dyskryminacyjnego traktowania osoby niewidomej.

Wobec usunięcia art. 80 k.c. oraz braku zapewnienia jakiegokolwiek poziomu ochrony osobom niemogącym czytać, a w szczególności osobom niewidomym, Helsińska Fundacja Praw Człowieka zwróciła się do Komisji Nadzoru Finansowego o przeanalizowanie praktyki stosowanej przez banki w świetle ww. nowelizacji przepisów Kodeksu cywilnego.

Fundacja zwróciła się również o o wydanie rekomendacji stanowiących dobre praktyki dla banków w zakresie sposobu zawierania umowy o usługi bankowe z osobami niewidomymi. Zapewniłyby one zgodne z prawem działania banków w tym zakresie, które realizowałyby konstytucyjną zasadę równości. Byłyby gwarancją braku ustanawiania praktyk bankowych skutkujących dyskryminacją osób niewidomych w dostępie do usług bankowych i ograniczeniem ich udziału w obrocie cywilnoprawnym.