Konferencja „Zmiany w prawie dotyczącym stowarzyszeń“ – propozycje zmian przepisów dotyczących udziału organizacji społecznych w postępowaniach

Dnia 1 lipca 2011 r. w Kancelarii Prezydenta odbyła się konferencja robocza pt. „Zmiany w prawie dotyczącym stowarzyszeń”, zorganizowana w ramach Forum Debaty Publicznej.  Inicjatorami konferencji były Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych, Sieć Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT oraz Fundacja Uniwersyteckich Poradni Prawnych. Konferencji przewodniczył min. Henryk Wujec, Doradca Prezydenta RP.

Pierwszy panel poświęcony był zagadnieniom związanym z rejestracją oraz prowadzeniem działalności przez stowarzyszenia. Uczestnicy szczególną uwagę zwrócili na utrudniony proces oraz niejednolitą praktykę w zakresie rejestracji stowarzyszeń. Częstokroć ze względu na rygorystyczność sądów rejestracja nowego stowarzyszenia jest bardzo utrudniona. Szeroko dyskutowana była konieczność nowelizacji Prawa o Stowarzyszeniach. W panelu tym wystąpili m.in. Anna Sienicka (Rada Działalności Pożytku Publicznego) – jako moderator, Marcin Dadel (Kancelaria Prezydenta RP) oraz Anna Błaszczak (Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich).

Drugi panel, moderowany przez Filipa Czernickiego (Fundacja Uniwersyteckich Poradni Prawnych), poświęcony był uprawnieniom, ale i obowiązkom stowarzyszeń. Filip Czernicki zwrócił uwagę, że na gruncie obowiązujących przepisów – szczególnie tych znajdujących się w innych ustawach niż Prawo o Stowarzyszeniach – stowarzyszenia posiadają szereg uprawnień, z których nawet nie zdają sobie sprawy. Katarzyna Sadło (Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego) wskazała, że uprawnienia stowarzyszeń wynikają z szeregu różnorodnych aktów prawnych i dokonała ich kategoryzacji, wskazując jednocześnie na różnorodność regulacji wpływających na status prawny stowarzyszeń. Anna Krajewska (Instytut Spraw Publicznych) dokonała z kolei analizy uprawnień wynikających z przepisów podatkowych oraz prawa finansowego. W panelu tym uczestniczył także dr Adam Bodnar - jako przedstawiciel Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. A. Bodnar przedstawił uprawnienia organizacji społecznych (a więc zarówno fundacji i stowarzyszeń) na gruncie różnych procedur sądowych. Posługiwał się przy tym licznymi doświadczeniami HFPC z zakresu monitorowania procesów sądowych oraz litygacji strategicznej. W swoim wystąpieniu A. Bodnar dokonał skrótowej analizy obowiązujących regulacji oraz wskazał w jakim zakresie organizacje społeczne uczestniczące w procesach sądowych wciąż mogą napotykać na trudności. Są to w szczególności następujące sytuacje:

1.W procesie cywilnym istnieje ograniczenie przedmiotowe co do rodzaju organizacji, które mogą przystępować do procesów oraz wytaczać powództwa na rzecz jednostek. Są to organizacje zajmujące się ochroną środowiska, organizacje konsumenckie, działające na rzecz ochrony własności przemysłowej, dochodzenia alimentów, czy zajmujące się równością oraz przeciwdziałaniem dyskryminacji (por. art. 61 KPC). Warto zastanowić się nad poszerzeniem katalogu tych organizacji lub też nad rezygnacją z kryterium przedmiotowego na rzecz wykazania interesu społecznego przez organizację w procesie cywilnym.

2.W procesie cywilnym organizacje społeczne mogą uczestniczyć tylko za zgodą powoda. Tymczasem mogą pojawiać się sytuacje kiedy udział organizacji społecznej może być wskazany po stronie pozwanej. Wystarczy wskazać coraz częstsze powództwa typu SLAPP (strategic lawsuit against public participation), w których wytaczanie powództwa ma służyć powstrzymaniu krytycznych uwag czy działań ze strony określonej osoby. W takiej sytuacji udział organizacji społecznej mógłby się okazać pożądany.

3.Niektóre sprawy cywilne mogą się odbywać z wyłączeniem jawności rozprawy. W takiej sytuacji przedstawiciele organizacji społecznej mogą monitorować proces, ale tylko jeśli zostaną osobą zaufaną jednej ze strony. Jednakże status osoby zaufanej powoduje, że organizacja społeczna może utracić niezależność (nawet na symbolicznym poziomie), co utrudniać może właściwe monitorowanie. Dlatego należy zastanowić się nad zmianą przepisów w kierunku pozwalającym na niezależne monitorowanie procesu przez organizację społeczną.

4.Zgodnie z obowiązującymi przepisami w procesie karnym organizacja społeczna może przedstawić opinię sądowi (np. opinia przyjaciela sądu) tylko w sytuacji jeśli uczestniczy w procesie w charakterze przedstawiciela społecznego. Należy zastanowić się nad zmianą przepisów kodeksu postępowania karnego, tak aby możliwe było przedstawianie opinii przez organizację społeczną nawet jeśli nie uczestniczy ona w procesie w tym charakterze (na wzór art. 63 KPC).

5.Zgodnie z art. 90 KPK przedstawiciel organizacji społecznej może zgłosić chęć udziału w postępowaniu karnym „do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego”. W  praktyce zachodzi wątpliwość czy termin ten obejmuje rozpoczęcie przewodu sądowego w ogóle czy rozpoczęcie przewodu przed sądem danej instancji. Z orzecznictwa wynika, że jednak ta druga interpretacja jest poprawna. Jednakże dla uniknięcia wątpliwości warto tę kwestię doprecyzować, a nawet zastanowić się czy udział organizacji społecznej nie powinien być również możliwy już po rozpoczęciu przewodu sądowego.

6.W praktyce sądowej pojawia się szereg wątpliwości dotyczących udziału przedstawicieli organizacji społecznej w posiedzeniach sądu. Dotyczy to zwłaszcza obserwacji posiedzeń w przedmiocie zastosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania. Również należy zastanowić się nad doprecyzowaniem przepisów w zakresie jawności posiedzeń sądu dla przedstawicieli organizacji pozarządowych (jeżeli przemawia za tym np. interes wymiaru sprawiedliwości).

7.Z praktyki Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wynika, że w sprawach karnych (lub lustracyjnych) rozpoznawanych z wyłączeniem jawności ze względu na ochronę bezpieczeństwa państwa, dochodzić może do ograniczenia praw organizacji społecznych. Jeżeli przedstawiciele organizacji społecznej nie posiadają certyfikatu bezpieczeństwa pozwalającego na dostęp do informacji stanowiących tajemnicę państwową, to nie mogą w takich rozprawach uczestniczyć. Jednocześnie nie istnieją procedury, które pozwalałaby osobie niezależnej od władz publicznych poddać się weryfikacji przez służby specjalne pod kątem uzyskania certyfikatu bezpieczeństwa.

8.Od kilku lat organizacje społeczne mają możliwość przedstawiania Trybunałowi Konstytucyjnemu tzw. opinii przyjaciela sądu (taka możliwość wynika pośrednio z Regulaminu TK oraz wyroku TK w sprawie SK 30/05). W postępowaniu przed TK opinie przyjaciela sądu składały już: HFPC, Stowarzyszenie Sędziów Polskich Iustitia oraz World Press Freedom Committee. Ponieważ może to się stać coraz częstszą praktyką organizacji społecznych to warto ją uregulować przy okazji nowelizacji ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W ten sposób ugruntuje się ten istotny – z punktu widzenia społeczeństwa obywatelskiego – zwyczaj.

Pozostałe dwa panele konferencji dotyczyły kwestii nadzoru nad stowarzyszeniami,  a także kwestiom, które nie zostały dotychczas uregulowane, a powinny być przedmiotem refleksji legislacyjnej. W panelach tym wystąpili m.in. Anna Mazgal (Sieć ENNA), Piotr Frączak (Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych), Piotr Kontkiewicz (Departament Pożytku Publicznego MPiPS) oraz Tomasz Schimanek (Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce).

Szczegółowe informacje na temat działalności zespołu zajmującego się społeczeństwem – kapitałem społecznym w Kancelarii Prezydenta, kierowanego przez min. Henryka Wujca, znajdują się na stronie:
http://www.prezydent.pl/fdp/spoleczenstwo-obywatelskie---kapital-spoleczny