Opinia amicus curiae dotycząca charakteru prawnego oraz opodatkowania sumy pieniężnej przyznanej stronie za przewlekłość postępowania

W dniu 30 czerwca 2011 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu opinię przyjaciela sądu (amicus curiae) w sprawie ze skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. I SA/Bd 680/90 (sygn. II FSK 1218/10) . W opinii przedstawiono problematykę skargi na przewlekłość postępowania oraz charakteru prawnego sumy pieniężnej przyznanej stronie za przewlekłość postępowania, o której mowa w art. 12 ust 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora oraz sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki oraz problematykę opodatkowania tej sumy na postawie przepisów ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora oraz sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, uwzględniając skargę, sąd na żądanie skarżącego przyznaje od Skarbu Państwa, a w przypadku skargi na przewlekłość postępowania prowadzonego przez komornika - od komornika, sumę pieniężną w wysokości od 2.000 złotych do 20.000 złotych.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 3a i 3b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wolne od podatku dochodowego są odszkodowania lub zadośćuczynienia otrzymane na podstawie przepisów o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego oraz inne odszkodowania lub zadośćuczynienia otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej do wysokości określonej w tym wyroku lub tej ugodzie

W opinii amicus curiae przedstawionej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu HFPC dokonano analizy instrumentu skargi na przewlekłość postępowania wskazując, że skarga na przewlekłość postępowania stanowi instrument sankcjonujący prawo do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. W opinii przedstawiono dane statystyczne prezentujące liczbę skarg na przewlekłość postępowania (lata 2008 – 2010) oraz średnią wysokość sum pieniężnych przyznawanych przez sądy powszechne i administracyjne wskutek uwzględnienia skarg na przewlekłość postępowania (lata 2007-2010), wskazujące na wzrost świadomości prawnej w zakresie skargi na przewlekłość, przekładający się na wzrost liczby wnoszonych i uwzględnianych skarg. W opinii HFPC szczególnie podkreślono kompensacyjny charakter skargi na przewlekłość postępowania, stanowiącej instrument umożliwiający wystąpienie o przyznanie od Skarbu Państwa pieniężnej rekompensaty za przewlekłość postępowania.

Odnosząc się do problematyki opodatkowania sumy pieniężnej przyznanej stronie za przewlekłość postępowania HFPC wskazała na rozbieżności w zakresie oceny charakteru prawnego tej sumy. W opinii dokonano analizy postanowień art. 21 ust. 1 pkt 3a i 3b  ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wprowadzającego ustawową możliwość zwolnienia określonych kategorii dochodów (m.in. odszkodowań oraz zadośćuczynień) z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych. HFPC wskazała także na aspekt konstytucyjny, związany z zasadą powszechności opodatkowania oraz zasad interpretacji norm, ustanawiających zwolnienia określonych kategorii dochodów z opodatkowania. Odnosząc się do opodatkowania sumy pieniężnej przyznanej stronie za przewlekłość postępowania w aspekcie dyskryminacyjnym, HFPC zauważyła, że osoby, na rzecz których sąd zasądził sumę pieniężną za przewlekłość postępowania na postawie art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania są traktowane gorzej, niż osoby którym przyznane zostało słuszne zadośćuczynienie uzyskane na postawie art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz osoby, które zawarły – po wniesieniu skargi na przewlekłość postępowania, ugodę z Rządem Polskim i na ten postawie uzyskały zadośćuczynienie, zwolnione z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiła stanowisko, zgodnie z którym suma pieniężna przyznana zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy o skardze na przewlekłość postępowania nie powinna podlegać opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych – lecz w myśl przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych powinna być z opodatkowania zwolniona. Zdaniem HFPC takie stanowisko uzasadnia odwołanie się do pozajęzykowych reguł wykładni, kompensacyjnego charakteru sumy pieniężnej przyznanej za przewlekłość postępowania oraz zasady równości, nakazującej jednakowe traktowanie podatników znajdujących się w takiej samej sytuacji prawnej.

Opinia amicus curiae została przygotowana w ramach prac programu Klinika „Prawa człowieka a podatki” przez uczestników programu -  Malwinę Wojniusz i Jakuba Kluczykowa oraz prawników HFPC - Małgorzatę Mączkę i Artura Pietrykę, pod nadzorem radcy prawnego Roberta Krasnodębskiego.