Pismo do Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie sytuacji prawnej osób ubezwłasnowolnionych częściowo w postępowaniu podatkowym

W dniu 11 marca 2011 roku Helsińska Fundacja Praw Człowieka wystąpiła z pismem do Stanisława Trociuka, zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich. W swoim wystąpieniu Fundacja wskazała na potrzebę rozważenia konieczności zwrócenia się przez Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Finansów z wystąpieniem generalnym, postulującym podjęcie działań legislacyjnych zmierzających do jasnego uregulowania zdolności osób częściowo ubezwłasnowolnionych do brania udziału w postępowaniu podatkowym. Helsińska Fundacja Praw Człowieka podkreśliła, że obecny kształt przepisów w tym zakresie sprawia istotne trudności interpretacyjne, mogące w rezultacie prowadzić do naruszenia praw osób ubezwłasnowolnionych częściowo.

Pismo do Rzecznika Praw Obywatelskich zostało przygotowane po tym, jak do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka zwróciła się o pomoc osoba częściowo ubezwłasnowolniona, która spotkała się z odmową wszczęcia postępowania podatkowego o stwierdzenie nadpłaty podatku dochodowego. Z korespondencji przekazanej Fundacji wynikało, że organ administracji podatkowej uzasadnił swą odmowną decyzję nieuzyskaniem zgody na przeprowadzenie postępowania od kuratora częściowo ubezwłasnowolnionego wnioskodawcy.

Problem prawidłowości działań organu administracji podatkowej w powyższej sprawie stał się przedmiotem prac programu edukacyjnego Klinika „Prawa człowieka a podatki”, realizowanego w ramach Programu Spraw Precedensowych Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Przeprowadzona przez Klinikę „Prawa człowieka a podatki” analiza przepisów regulujących sytuację prawną osób częściowo ubezwłasnowolnionych w postępowaniu podatkowym wykazała niejednoznaczność obowiązujących przepisów, prowadzącą do braku spójnej ich interpretacji, mogącej w konsekwencji prowadzić do pokrzywdzenia takich osób.

Zgodnie z postanowieniami art. 135 Ordynacji podatkowej (Dz. U. z 2005 r. nr 8 poz. 60 ze zm.,) zdolność do czynności prawnych oraz zdolność procesową ocenia się według przepisów prawa cywilnego, jeżeli przepisy prawa podatkowego nie stanowią inaczej.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazała, że w związku z odesłaniem do odpowiednich przepisów prawa cywilnego, konstruowanie zdolności procesowej osoby częściowo ubezwłasnowolnionej w postępowaniu podatkowym stwarza trudności. Materialne prawo podatkowe nie posługuje się  bowiem pojęciami użytymi w przepisach k.c. regulujących zdolność do czynności prawnych osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, w związku z czym regulacja zdolności procesowej osoby częściowo ubezwłasnowolnionej poprzez odesłanie do postanowień prawa cywilnego prowadzi do niejednoznaczności w interpretacji prawa.

W piśmie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wskazano na rozbieżne stanowiska doktryny oraz interpretacje orzecznictwa w zakresie przepisów regulujących zdolność do czynności prawnych oraz zdolność procesową osób ubezwłasnowolnionych częściowo w postępowaniu podatkowym oraz w analogicznej regulacji dotyczącej postępowania sądowo-administracyjnego i ogólno-administracyjnego.

Apelując o rozważenie zwrócenia się przez Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Finansów z wystąpieniem generalnym, Helsińska Fundacja Praw Człowieka podkreśliła, że obecnie obowiązujące regulacje prawne mogą prowadzić do naruszeń praw osób ubezwłasnowolnionych częściowo.