Przeludnienie w więzieniach - wyrok Sądu Najwyższego w sprawie Adama D. z uzasadnieniem

Zob.: Wyrok SN z 28.02.2007 r. w sprawie Adama D. (sentencja i skrócona wersja uzasadnienia)

Zamieszczamy precedensowy wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2007 r. w sprawie Adama D. Sąd Najwyższy uznał w nim, że przebywanie w przeludnionej celi może naruszać dobra osobiste i być podstawą roszczenia o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Sprawa była objęta Programem Spraw Precedensowych, a prawnicy PSP przygotowali na jej potrzeby obszerną opinię przyjaciela sądu.

Sprawa Adama D. była pierwszą sprawą o odszkodowanie za pobyt w przeludnionej celi rozpoznawaną przed SN. Dnia 28 lutego 2007 r. SN uwzględnił kasację Adam D. w części dotyczącej odszkodowania za pobyt w przeludnionych celach i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Problem przeludnienia dotyczy ogromnej ilości osób a wyrok SN może wpłynąć na orzeczenia w wielu innych sprawach.

Adam D. twierdził, że odbywał karę w nieludzkich warunkach, gdyż nie miał zagwarantowanej powierzchni 3 m² na jednego osadzonego. W celach wieloosobowych, w których przebywał występowało stałe przeludnienie. Wystąpił z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa - Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej we Wrocławiu o zapłatę na jego rzecz renty inwalidzkiej oraz zadośćuczynienie w wysokości 150.000 zł z tytułu utraty zdrowia na skutek błędów i zaniechań lekarzy Służby Więziennej oraz za poniżające traktowanie w jednostkach penitencjarnych.

W sprawie Adama D. sądy w obu instancjach przyjęły za podstawę rozstrzygnięcia przepisy o odpowiedzialności cywilnej z czynów niedozwolonych (art. 417 i następne k.c.). W szczególności Sąd Apelacyjny za podstawę przyjął art. 445, 445 i 448 k.c. uznając, iż na poszkodowanym spoczywa ciężar dowodzenia zaistnienia ustawowych przesłanek zadośćuczynienia. Adam D., zdaniem sądu, nie wykazał związku przyczynowego między wystąpieniem wypadku a przebywaniem w przeludnionej celi.  

W opinii przyjaciela sądu prawnicy Fundacji argumentowali, że materialnoprawną podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa w odniesieniu do osób długotrwale pozbawionych wolności i przebywających w celach, gdzie zostały przekroczone normy z art. 110§2 k.k.w. powinny być stosowane przepisy o ochronie dóbr osobistych oraz art. 77 Konstytucji. W przypadku naruszenia prawa więźnia do bycia humanitarnie traktowanym poprzez umieszczenie go w przeludnionej celi powinno mu przysługiwać zadośćuczynienie za wynikłe z tego powodu cierpienie i straty moralne.

SN podzielił zdanie wyrażone w opinii Fundacji, że przebywanie w warunkach przeludnienia może naruszać dobra osobiste, takie jak godność człowieka oraz jego prywatność. Nie miały zatem racji sądy obydwu instancji argumentując, że panujący w więzieniach dyskomfort jest elementem odbywania kary, z którym popełniający przestępstwo musi się liczyć. Mimo, że powód nie wskazał podstaw prawnych swojego roszczenia, to sądy niższych instancji powinny były rozważyć zastosowanie przepisów o ochronie dóbr osobistych, jako materialnoprawnej podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa. To jest bowiem rola sądu. Sąd Apelacyjny bezpodstawnie uznał, że powód nie sprostał regule z art. 6 k.c. w związku z nieudowodnieniem, że w celach, w których przebywał panowało przeludnienie. Zdaniem SN skoro strona pozwana utrudniała udowodnienie pewnego faktu (tak jak to miało miejsce w tej sprawie, gdy zakłady karne na wniosek sądu o informację o warunkach panujących w celach odpowiedziały, że nie są zobowiązane do prowadzenia takiej dokumentacji) to ciężar dowodu przechodzi na stronę przeciwną. To wynika z nie tylko ze standardów strasburskich, ale również z orzecznictwa SN.

Sprawa Adama D. oznacza, że więźniowie posiadają obecnie rzeczywisty instrument prawny dochodzenia zadośćuczynienia za naruszenie ich praw konstytucyjnych. W związku z tym wyrokiem należy spodziewać się lawiny pozwów przeciwko Skarbowi Państwa, które być może skłonią Ministerstwo Sprawiedliwości do szybkiego rozwiązania problemu przeludnienia w więzieniach.