Spotkanie w MON - pomoc prawna dla polskich żołnierzy przebywających na misjach zagranicznych

Helsińska Fundacja Praw Człowieka zainteresowała się tym tematem po tym jak rozpoczęła świadczenie pomocy dwóm żołnierzom polskim poszkodowanym w czasie misji wojskowej w Iraku w wyniku incydentu z udziałem żołnierza amerykańskiego. Niestety nasze bliższe zapoznanie się ze sprawą wykazało, że żołnierzy - pomimo niewątpliwej szkody spowodowanej przez stronę amerykańską - pozostawiono praktycznie całkowicie bez pomocy prawnej ze strony Wojska Polskiego. To w dużej mierze utrudniło im skuteczne dochodzenie odszkodowania za doznany uszczerbek na zdrowiu. Po tym jak żołnierze zwrócili się do HFPCZ z prośbą o pomoc prawną, ich pełnomocnikiem pro bono została mec. Ewa Don-Siemion. Dzięki jej pomocy przedstawiona została kompleksowa dokumentacja odszkodowawcza stronie amerykańskiej. Obecnie czekamy na odpowiedź armii USA.

Warto przypomnieć,  że problem braku gwarantowanej pomocy prawnej wystąpił także w związku z zatrzymaniem, tymczasowym aresztowaniem oraz postawieniem zarzutów żołnierzom w tzw. sprawie Nangar Khel (por. Newsweek z 18 listopada 2007 r.). Dopiero po ujawnieniu tego problemu Ministerstwo Obrony Narodowej postanowiło przeznaczyć określone środki na zapewnienie pomocy prawnej. W tym celu Pan Minister dnia 20 listopada 2007 r. podpisał decyzję Nr 537/MON w sprawie pomocy prawnej żołnierzom podejrzanym o popełnienie przestępstwa w związku ze służbą poza granicami kraju. Zgodnie z komunikatem zamieszczonym na stronie internetowej MON decyzja miała na celu zapewnienie przez MON żołnierzom podejrzanym o popełnienie przestępstwa w dniu 16 sierpnia 2007 r. w miejscowości Nangar Khel w Afganistanie profesjonalnej pomocy prawnej udzielanej przez adwokatów, w związku z postępowaniem karnym prowadzonym przeciwko tym żołnierzom. W jednym z wywiadów Pan Minister przyznał, że koszty reprezentacji prawnej wyniosły 148 tys. zł.

Rzeczpospolita Polska wysyła coraz więcej żołnierzy na różnego rodzaju misje wojskowe. Są to już co roku wielotysięczne oddziały  żołnierzy. W związku z tym statystycznie rzecz biorąc jest nieuniknione, że sytuacje wymagające zaangażowania prawników i udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej będą się powtarzać. Nie chodzi przy tym tylko i wyłącznie o zapewnienie obrony w sprawach karnych związanych z wykonywaniem służby na misji wojskowej, ale także o różnego rodzaju sprawy cywilne, zwłaszcza odszkodowawcze, w tym również dotyczące rodzin żołnierzy.

Co więcej, zachodzi niebezpieczeństwo, że pomoc prawna w sprawach karnych, tak jak w przypadku sprawy Nangar Khel będzie przyznawana tylko i wyłącznie incydentalnie, podczas gdy w innych przypadkach żołnierze mogą nie posiadać takiej możliwości. Uniknięcie takich sytuacji jest możliwe poprzez uregulowanie kwestii pomocy prawnej bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawnymi.

W innych armiach (np. w armii Stanów Zjednoczonych) funkcjonują wyspecjalizowane korpusy prawne zajmujące się zarówno doradztwem prawnym na rzecz poszczególnych jednostek wojskowych, oskarżaniem w procesach wojskowych, jak również obroną oskarżonych (Judge Advocate General's Corps). W Polsce natomiast mamy do czynienia z wyspecjalizowanym sądownictwem wojskowym, prokuraturą wojskową, natomiast w zakresie reprezentacji prawnej nie istnieje ani wyspecjalizowana służba obrony prawnej, ani nie ma nawet gwarantowanego nieodpłatnego prawa do pomocy prawnej ze strony adwokatów czy radców prawnych. Adwokaci oraz radcowie prawni zajmujący się tego typu sprawami nie mają także możliwości wyspecjalizowania się w zakresie reprezentowania żołnierzy, gdyż nie istnieją specjalne kursy czy szkolenia w tym zakresie (porównywalne np. ze szkoleniem dostępnym dla adwokatów w Stanach Zjednoczonych w Naval Justice School w Newport).

W czasie spotkania przedstawiciele MON wstępnie wyrazili zainteresowanie podjęciem prac koncepcyjnych nad stworzeniem systemu pomocy prawnej dla żołnierzy przebywających na misjach wojskowych. Uzgodniono dokładniejsze zbadanie problemu oraz kontynuowanie rozmów na ten temat.