Sprawa Heleny Wojtas-Kalety: wolność słowa w publicznej telewizji 

Czy dziennikarzom publicznych mediów wolno krytykować swojego pracodawcę za sprzeniewierzanie się misji publicznej telewizji lub radiofonii? Na to pytanie stara się odpowiedzieć Helsińska Fundacja Praw Człowieka w opinii „przyjaciela sądu” przedstawionej Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka (ETPC) w sprawie Wojtas-Kaleta przeciwko Polsce (skarga nr 20436/02).

• Amicus curiae w sprawie Wojtas-Kaleta przeciwko Polsce
  

Helena Wojtas-Kaleta była dziennikarką wrocławskiego oddziału TVP SA. Jednocześnie pełniła funkcję przewodniczącej Syndykatu Dziennikarzy Polskich TVP SA. Jej problemy zaczęły się od artykułu zamieszczonego w kwietniu 1999 r. w „Gazecie Wyborczej”, w którym kompozytorzy i dziennikarze muzyczni, w tym H. Wojtas-Kaleta, krytykowali zdjęcie z anteny publicznej telewizji dwóch programów poświęconych muzyce klasycznej.

Jednocześnie, H. Wojtas-Kaleta podpisała list otwarty środowiska artystycznego i kulturalnego adresowany do Zarządu TVP SA. Podkreślano w nim, że muzyka klasyczna jest filarem narodowej tożsamości i nie godzono się na zastąpienie audycji jej poświęconych „pseudomuzycznym kiczem”. List wyrażał ogólne zaniepokojenie spychaniem na margines przez TVP SA programów kulturalnych i wypieraniem ich przez audycje czysto komercyjne, czemu towarzyszyło także ograniczanie zatrudnienia. Artykuł w „GW” oraz list otwarty wywołały szybką reakcję władz publicznej telewizji. Helena Wojtas-Kaleta otrzymała naganę za, jak to określono, naruszenie obowiązku troski o dobre imię pracodawcy. Ukarana dziennikarka odwołała się od decyzji do dyrektora regionalnego oddziału TVP SA we Wrocławiu. Następnie wystąpiła na ścieżkę sądową, jednak sądy obu instancji potwierdziły zasadność sankcji i zgodziły się z zarzutem naruszenia przez dziennikarkę zasady lojalności wobec pracodawcy.

Do Trybunału w Strasburgu sprawa trafiła w październiku 2001 r. pod zarzutem naruszenia przez rozstrzygnięcia władz TVP SA i polskich sądów art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) gwarantującego wolność słowa. 1 lutego 2008 r. Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedłożyła swoją opinię w sprawie przygotowaną przez zespół prawników Programu Spraw Precedensowych (dr Adam Bodnar, Maciej Bernatt, Dawid Sześciło, Aysel Allahverdiyeva).

W naszej opinii podzielamy zarzut naruszenia Konwencji. Koncentrujemy się na udowodnieniu, że  przedstawicielom związków zawodowych przysługuje w relacjach z pracodawcami szczególne prawo do występowania z krytyką i działaniami chroniącymi pracowników. Indywidualni pracownicy w bardzo ograniczony sposób korzystają z prawa do krytyki pracodawcy. Związkowcom przysługuje w tym zakresie znacznie więcej swobody, o ile tylko występują oni w sprawach dotykających interesów pracowniczych np. zwolnień czy restrukturyzacji zatrudnienia. Rzecz jasna, są oni także zobligowani do zachowania odpowiedniej formy krytyki, wolnej od inwektyw czy sformułowań jedynie zaostrzających konflikt.

Naszym zdaniem, prawo do krytyki nabiera szczególnego znaczenia w odniesieniu do takich pracodawców jak publiczna telewizja, która obciążona jest ustawowym obowiązkiem wspierania działalności kulturalnej i artystycznej. Nie można mówić o braku lojalności pracownika wobec TVP SA, jeśli występuje on w obronie misji mediów publicznych. Wówczas prawo do krytyki staje się wręcz obowiązkiem pracownika i nie powinno skutkować nałożeniem na niego sankcji dyscyplinarnych.