Sprawa Pyrak przeciwko Polsce - tymczasowe aresztowanie i przewlekłość postępowania 

Helsińska Fundacja Praw Człowieka przygotowała w imieniu pana Bogusława Pyraka odpowiedź na obserwacje rządu polskiego w jego sprawie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu. Sprawa Bogusława Pyraka wpłynęła do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka już w 1999 r. Złożenie skargi było efektem zastosowania w 1998 r. wobec B. Pyraka tymczasowego aresztowania, w jego opinii całkowicie niezasadnego.

Długie zmagania Skarżącego z wymiarem sprawiedliwości zaczęły się już w 1993 r., kiedy Prokuratura  w Gostyninie wszczęła postępowanie przygotowawcze w sprawie rzekomych nadużyć w spółdzielni produkcyjnej w Troszynie Nowym, której B. Pyrak był wieloletnim prezesem. Pomimo tego, że postępowanie to było dwukrotnie umarzane, a wniesiony ostatecznie akt oskarżenia został przez Sąd Wojewódzki w Płocku zwrócony prokuraturze w celu uzupełnienia braków, to ostatecznie w 1995 r. do tego sądu wpłynął akt oskarżenia.  

Po raz pierwszy o tymczasowym aresztowaniu B. Pyraka Sąd Wojewódzki w Płocku postanowił w lutym 1997 r., co było reakcją na rzekome ukrywanie się Skarżącego przed wymiarem sprawiedliwości i brak stawiennictwa na wyznaczonych terminach rozpraw. Sąd nie wziął pod uwagę tego, że dokładnie w dniu ogłoszenia postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, B. Pyrak poddany był operacji po przebytym zawale serca, o której to chorobie i związanych z nim pobycie w szpitalu Sąd był uprzednio zawiadomiony. Aresztowanie ostatecznie nie nastąpiło, a postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Płocku zostało uchylone przez Sąd Apelacyjny w Warszawie. 

Proces Skarżącego toczył się od tego czasu bez przeszkód, do czasu, kiedy B. Pyrak zgłosił w dniu 6 i 7 stycznia 1998 r. poważne dolegliwości zdrowotne, których następstwem mógł być brak możliwości udziału w rozprawie. Zgłaszane dolegliwości uznane zostały przez Sąd Wojewódzki za symulację, a zaświadczeniom lekarskim potwierdzającym wzmiankowane choroby zarzucono bezzasadność.  

Całkowity okres pobytu B. Pyraka w areszcie wyniósł 1 rok i 15 dni. W tym czasie sam Skarżący i jego obrońca składali wielokrotnie zażalenia na postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Płocku, które to postanowienia były każdorazowo utrzymywane w mocy przez Sąd Apelacyjny w Warszawie. Dwukrotnie zdarzyło się także, że Sąd Apelacyjny tak długo zwlekał z rozpoznaniem zażalenia, że stawało się to w jego opinii bezcelowe, gdyż Sąd Wojewódzki w Płocku zdążył w tym czasie wydać postanowienie o przedłużeniu zastosowania tymczasowego aresztowania. 

Sprawa B. Pyraka była w 1998 r. obserwowana przez Helsińska Fundację Praw Człowieka, która złożyła przed Sądem Wojewódzkim w Płocku opinię przyjaciela sądu, w której wskazywała na szereg nieprawidłowości w trakcie postępowania. Opinia ta nie została jednak wzięta przez sąd pod uwagę. 

W momencie, kiedy B. Pyrak składał do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skargę (nr 54476/00) wydany był juz wyrok sądu pierwszej instancji w sprawie. Był on później przedmiotem apelacji, w wyniku której sprawa trafiła ponownie do sądu pierwszej instancji, gdzie toczy się do chwili obecnej. Tak więc, po 14 latach od wszczęcia postępowania przygotowawczego i 12 latach od przedstawienia aktu oskarżenia w sprawie, nadal nie doczekała się ona prawomocnego rozstrzygnięcia. 

W 2007 r. Trybunał uznał, że skarga B. Pyraka jest dopuszczalna jeśli chodzi o naruszenie przez Polskę art. 5 § 3 oraz art 5 § 4 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w zakresie, w którym Skarżący kwestionował zasadność i długość zastosowania wobec niego tymczasowego aresztowania oraz zarzucał sądom nierozpatrzenie jego zażaleń we właściwym czasie. 

W swoich obserwacjach Rząd polski odrzucał zarzuty Skarżącego, twierdząc, że zastosowanie wobec B. Pyraka tymczasowego aresztowania było całkowicie uzasadnione i trwało tak długo jak było konieczne, o czym świadczy fakt, że w trakcie jego trwania wydano nieprawomocny wyrok. Rząd nie odniósł się do kwestii nierozpatrzenia przez Sąd Apelacyjny w Warszawie zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w Płocku, na co sąd ten nie znalazł czasu przez 2 miesiące i 15 dni. 

W przygotowanej odpowiedzi na obserwacje Rządu, Helsińska Fundacja Praw Człowieka podniosła, że zastosowanie wobec Skarżącego tymczasowego aresztowania było rażąco niezasadne, przede wszystkim ze względu na jego stan zdrowia. Wydając postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania  w dniu 7 stycznia 1998 r. oraz kolejnych postanowień o przedłużeniu tymczasowego aresztowania Sąd Wojewódzki w Płocku powoływał się na obawę utrudniania przez B. Pyraka prawidłowego toku postępowania, o czym miało świadczyć wcześniejsze zachowanie się Skarżącego na początku 1997 r., kiedy miał się on rzekomo ukrywać przed wymiarem sprawiedliwości. Fundacja dowodziła, że nieobecność Skarżącego na wyznaczonych w tym czasie rozprawach była całkowicie uzasadniona, a nawet konieczna, ze względu na ciężką chorobę B. Pyraka. Sąd był na bieżąco informowany o miejscu pobytu i zabiegach jakim poddawany był Skarżący, co jednak nie stanowiło  według sądu usprawiedliwienia nieobecności na rozprawach. Ponadto Fundacja zarzuciła Sądowi oparcie się jedynie na opiniach jednego biegłego lekarza sądowego, z całkowitym pominięciem odmiennych opinii 3 innych lekarzy, w tym profesora medycyny. 

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wyraziła nadzieję, że Europejski Trybunał Praw Człowieka zawrze w swoim wyroku uwagi i wskazówki, co do funkcjonowania w polskim systemie prawnym instytucji poręczenia osoby godnej zaufania. W sprawie B. Pyraka sądy uznały bowiem, że nie można uznać, że samo poręczenie osób godnych zaufania nie wystarcza, jeżeli nie da się wykazać ich bezpośredniego wpływu na zachowanie osoby, której poręczenia udzielają. Dlatego też uznano, że poręczenie udzielone B. Pyrakowi przez 3 kawalerów najwyższego polskiego odznaczenia – Orderu Orła Białego – Jacka Kuronia, Włodzimierza Bartoszewskiego i Marka Edelmana oraz senatora Wacława Strażewicza nie może zagwarantować stawiennictwa Skarżącego na rozprawie. W opinii Fundacji Helsińskiej takie stanowisko sądów jest całkowicie sprzeczne z samą ideą poręczenia jak również z dominującymi poglądami doktryny. Wskazanie przez Trybunał zasad, jakimi powinna podlegać ta instytucja stanowiłoby bardzo ważne wytyczne dla polskiej praktyki sądowej.  

W odpowiedzi podniesiono także, że nieuzasadnione było stwierdzenie przez Sąd Wojewódzki w Płocku, że dolegliwości zgłaszane przez B. Pyraka podczas rozprawy w dniu 6 i 7 stycznia 1998 r. było obliczone na obstrukcję postępowania, ponieważ było potwierdzone przez niezależnych lekarzy. O tym, że dolegliwości te mogły faktycznie występować, świadczy fakt przebycia przez Skarżącego szeregu operacji związanych z dolegliwościami, które zgłaszał na powyższych rozprawach.  

Warta podkreślenia jest bezduszność Sądu Wojewódzkiego w Płocku, który nie zezwolił Skarżącemu na wzięcie udziału w pogrzebie jego jedynego brata, z którym był on bardzo silnie związany emocjonalnie. Stwierdzenie w uzasadnieniu odmowy wyrażenia zgody na udział w pogrzebie, że zagroziłoby to prawidłowemu przebiegowi postępowania, bez wskazania w jaki sposób miałoby się to stać, stanowi jaskrawy przykład nadużycia władzy przez sąd. Podobnie, nie pozwolono B. Pyrakowi na wzięcie udziału w uroczystości pierwszej komunii świętej jego córki. 

W piśmie do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Fundacja podkreśliła, że w sprawie B. Pyraka widoczna jest szersza tendencja polskiego wymiaru sprawiedliwości, zgodnie z którą sądy odwoławcze zwlekają z rozpoznaniem zażalenia na postanowienie sądu niższej instancji w przedmiocie przedłużenia tymczasowego aresztowania do czasu, aż stosowanie tego środka zapobiegawczego zostanie ponownie przedłużone przez ten sąd. Uważamy, że taka postawa sądów jest karygodna i stanowi ewidentne naruszenie art. 5 § 4 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Niestety, w momencie kiedy Sąd Apelacyjny w Warszawie odmówił rozpoznania zażalenia obrońcy  B. Pyraka nie obowiązywała jeszcze uchwała Sądu Najwyższego, który stwierdził w dniu 27 lutego 2007 r, w odpowiedzi na pytanie prawne (sygnatura I KZP 37/06), że „Upływ terminu tymczasowego aresztowania określonego w postanowieniu sądu, nie stanowi podstawy do pozostawienia bez rozpoznania zażalenia złożonego na to postanowienie, jeżeli podstawą dalszego pozbawienia wolności podejrzanego (oskarżonego) jest już inna decyzja procesowa. W takim wypadku przedmiotem kontroli odwoławczej jest zasadność i legalność zastosowanego (przedłużonego) tymczasowego aresztowania. W razie stwierdzenia bezzasadności lub nielegalności tymczasowego aresztowania, sąd odwoławczy winien uchylić lub zmienić ten środek zapobiegawczy na podstawie art. 253 § 1 k.p.k.”. 

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wyraża nadzieję, że pozytywne dla B. Pyraka rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka pozwoli choć w część wynagrodzić straty natury psychicznej i fizycznej, jakich Skarżący doznał w trakcie nieuzasadnionego pobytu w areszcie śledczym. Ponadto wyrok Trybunału powinien wskazać polskim sądom właściwą drogę korzystania z instytucji poręczenia osoby godnej zaufania tak, by była ona realnym środkiem zabezpieczającym, niepodlegającym jedynie dyskrecjonalnej władzy sądów.