Stanowisko HFPC w sprawie nowelizacji k.p.c. wprowadzającej możliwość wznowienia postępowania cywilnego po wyroku ETPC

Helsińska Fundacja Praw Człowieka pozytywnie zaopiniowała projektowaną zmianę przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, wprowadzającą ustawową podstawę do wznowienia postępowania cywilnego w następstwie rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na podstawie umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską. HFPC wyraziła także aprobatę dla wprowadzenia możliwości wystąpienia ze skargą o wznowienie postępowania w następstwie wydania takiego rozstrzygnięcia także w przypadku, gdy postępowanie przed sądem krajowym zostało zakończone orzeczeniem zapadłym w formie postanowienia.

Z inicjatywy Komisji Ustawodawczej Senatu RP, w ramach konsultacji społecznych, Helsińska Fundacja Praw Człowieka została poproszona o sporządzenie opinii dotyczącej projektowanej zmiany przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.). Senacki projekt ustawy o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (druk senacki 1257) przewiduje m.in. wprowadzenie art. 401 2 k.p.c. w brzmieniu: "Można żądać wznowienia postępowania, gdy potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską" oraz dodanie art. 399 §2 k.p.c. wprowadzającego możliwość wznowienia postępowania cywilnego w następstwie rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez RP także w przypadku, gdy postępowanie przed sądem krajowym zostało zakończone orzeczeniem zapadłym w formie postanowienia.

W przedstawionym stanowisku HFPC zwróciła uwagę na konstytucyjny standard wznowienia postępowania wynikający z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Wskazując, że obecne przepisy k.p.c. ustanawiające zamknięty katalog podstaw wznowienia postępowania, nie zawierają podstawy do wznowienia postępowania cywilnego w następstwie wydania rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez RP, a więc także w przypadku wydania wyroku przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) stwierdzającego naruszenie przez Polskę postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (Konwencji), HFPC pozytywnie zaopiniowała wprowadzenie takiej podstawy do przepisów procedury cywilnej. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazała również na okoliczność, że zagadnienie dopuszczalności wznowienia postępowania cywilnego po wyroku ETPC stwierdzającym naruszenie Konwencji stało się przedmiotem skargi konstytucyjnej wniesionej w 2010 roku, dotyczącej zbadania zgodności art. 401 pkt 2 k.p.c. z art. 45, w związku z art. 2, art. 8 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP (sygn. SK 16/10).

Helsińska Fundacja Praw Człowieka zauważyła również, że projektowana zmiana przepisów k.p.c. realizuje postulaty zawarte w postanowieniu sygnalizacyjnym Trybunału Konstytucyjnego z 7 sierpnia 2009 r., w którym TK zauważył, że „z konstytucyjnego punktu widzenia wątpliwości budzi też art. 401 pkt 2 k.p.c. w zakresie, w jakim nie przewiduje wznowienia postępowania na skutek stwierdzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka naruszenia przez sąd Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [….]. Ustawowe uregulowanie wznowienia w powyższej sytuacji jest konieczne ze względu na dyspozycję wynikającą z art. 9 Konstytucji”. Zdaniem HFPC, projektowana zmiana jest zgodna także z Zaleceniem Komitetu Ministrów Rady Europy Rec(2000)2 dla państw członkowskich w sprawie ponownego rozpatrywania lub wznawiania pewnych spraw na poziomie krajowym na skutek wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

HFPC przedstawiła dotychczasowe orzecznictwo ETPC dotyczące problematyki konieczności ponownego rozpoznania sprawy w razie stwierdzenia przez ETPC naruszenia Konwencji, dane statystyczne dotyczące dotychczasowej liczby wyroków ETPC stwierdzających naruszenie prawa do rzetelnego procesu zagwarantowanego na mocy art. 6 Konwencji oraz informacje dotyczące uregulowania problematyki wznowienia postępowania cywilnego w następstwie wyroku ETPC w ustawodawstwach pozostałych Państw – Stron Konwencji.

Zdaniem HFPC projektowana zmiana przepisów pozwoli na ujednolicenie stanu prawnego w zakresie dopuszczalności wznowienia postępowania sądowego z regulacjami zawartymi w Kodeksie postępowania karnego oraz Ustawie – Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi, zrównując uprawnienia do żądania wznowienia postępowania przysługujące uczestnikom postępowań karnych, sądowoadministracyjnych oraz cywilnych.

HFPC pozytywnie zaopiniowała także wprowadzenie możliwości wznowienia postępowania cywilnego w następstwie rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez RP także w przypadku zakończenia postępowania przed sądem krajowym w formie postanowienia. Wskazując na zasadność takiego rozwiązania HFPC przedstawiła wybrane sprawy, w których ETPC stwierdził naruszenie art. 6 Konwencji przez Polskę, a które zakończyły się prawomocnie wydaniem postanowienia o charakterze formalnym.

HFPC zwróciła jednak uwagę na konieczność szczegółowego uregulowania przepisów przejściowych projektowanej ustawy, dotyczących możliwości wznowienia postępowania cywilnego w następstwie rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez RP. Zdaniem HFPC uzasadnionym byłoby wprowadzenie regulacji określających termin wystąpienia ze skargą o wznowienie postępowania po wejściu w życie ustawy o zmianie k.p.c. oraz określenia daty granicznej, od której możliwe będzie zastosowanie przepisów ustawy o zmianie k.p.c. w odniesieniu do stanów faktycznych będących przedmiotem wcześniejszego wyroku ETPC stwierdzającego naruszenie Konwencji. W opinii HFPC szczegółowe uregulowanie tej kwestii uczyniłoby z instrumentu skargi o wznowienie postępowania cywilnego skuteczniejszy środek dochodzenia naruszonych wolności lub praw, w tym w szczególności prawa do sądu.