Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie L. Laskowskiej - dostępność pomocy prawnej w Polsce

Zob.: Wyrok w sprawie L. Laskowska przeciwko Polsce (w języku angielskim), "Opinia przyjaciela sądu" przedstawiona przez HFPCz

13 marca Europejski Trybunał Praw Człowieka ogłosił wyrok w precedensowej sprawie Lucyna Laskowska v. Polsce (skarga nr 77765/01). Sprawa dotyczyła kwestii dostępności pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym, a w szczególności błędów popełnianych przez sądy przy wyznaczaniu pełnomocników z urzędu. Program Spraw Precedensowych przedstawił w sprawie "opinię przyjaciela sądu". Trybunał odnotował to w swoim wyroku.

Przedmiotem skargi do Trybunału w Strasburgu był zarzut naruszenia art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zdaniem L. Laskowskiej odmowa przyznania adwokata lub radcy prawnego z urzędu celem sporządzenia kasacji w postępowaniu cywilnym zamknęła jej dostęp do sądu. W Polsce w postępowaniu przed SN istnieje tak zwany przymus adwokacki, a więc obowiązek korzystania z pomocy pełnomocnika będącego adwokatem bądź radcą prawnym. Osoby będące w trudnej sytuacji finansowej mogą zwrócić się do sądu o zapewnienie im pomocy prawnej z urzędu. Ostateczną decyzję w tym względzie podejmuje jednak sąd według własnego uznania.

Europejski Trybunał Praw Człowieka zgodził się z argumentami skarżącej i stwierdził naruszenie art. 6 Konwencji. Zasądził na rzecz L. Laskowskiej zadośćuczynienie w wysokości 2.000 EUR oraz zwrot kosztów reprezentacji prawnej w wysokości 1.150 EUR. Trybunał zauważył, że postępowanie sądów polskich naruszyło samą istotę prawa dostępu do sądu gwarantowanego art. 6 Konwencji.

Sprawa wskazuje, że brak jednolitych reguł, rozproszone kompetencje, a także duża swoboda uznaniowa sądów może powodować pozbawieniem reprezentacji prawnej w procesach. Jednocześnie strony postępowania - ubiegające się o pomoc prawną - nie mogą ponosić konsekwencji tych błędów.

Opis sprawy

Po częściowo przegranym przed sądami dwóch instancji postępowaniu o alimenty od byłego męża, L. Laskowska wystąpiła do Sądu Okręgowego w Katowicach o ustanowienie adwokata z urzędu w celu sporządzenia kasacji. Sąd odmówił przyznania jej adwokata, twierdząc, że w sprawach alimentacyjnych kasacja jej nie przysługuje. Jednocześnie, Sąd spytał, czy w związku z tym nadal podtrzymywany jest wniosek o ustanowienie adwokata. W odpowiedzi L. Laskowska poinformowała sąd, że kasacja nie przysługuje w sprawach o alimenty, gdy dotyczy wysokości świadczeń, podczas gdy jej zamiarem jest oparcie kasacji na innych podstawach. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił jednak wniosek o ustanowienie adwokata, pozostając przy stanowisku, że kasacja w jej sprawie nie przysługuje. Dnia 2 maja 2000 r. L. Laskowska wniosła zażalenie do SN na to postanowienie, jednakże Sąd Okręgowy w Katowicach nie przekazał go do SN, gdyż uznał je za niedopuszczalne. Dnia 24 czerwca 2000 r. L. Laskowska złożyła kolejne zażalenie do SN. Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 6 lipca 2000 roku ponownie odrzucił zażalenie jako niedopuszczalne. W tych okolicznościach L. Laskowska wniosła samodzielnie napisaną kasację. Sąd Okręgowy odrzucił kasację ze względów formalnych, na co L. Laskowska wniosła zażalenie do SN.

Dnia 18 stycznia 2001 roku SN wydał ostateczne postanowienie w sprawie, odrzucając zażalenie L. Laskowskiej. Niezwykle istotne jest przy tym uzasadnienie rozstrzygnięcia przez SN. Uznał on bowiem postanowienie Sądu Okręgowego za zasadne jedynie z racji przekroczenia terminu do wniesienia kasacji oraz niezachowania wymogu sporządzenia skargi przez adwokata lub radcę prawnego. Stwierdził natomiast, że „w takiej sprawie, która jest sprawą o alimenty (prawo do alimentów) - kasacja - wbrew ocenie przyjętej przez Sąd Okręgowy - jest dopuszczalna na gruncie przepisów k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2000 roku".

Brak dostępu do pomocy prawnej zamknął pani L. Laskowskiej prawo do skorzystania z dostępnych środków proceduralnych, a tym samym naruszył prawo do sądu. L. Laskowska złożyła dnia 1 sierpnia 2000 roku skargę do ETPCz, który po prawie 7 latach wydał wyrok w sprawie. ETPCz zgodził się z wszystkimi najważniejszymi argumentami przedstawionymi przez skarżącą i stwierdził, że decyzje sądów krajowych pozbawiły L. Laskowską prawa do złożenia skargi kasacyjnej ze względu na odmowę przyznania pomocy prawnej z urzędu.

Udział Fundacji w sprawie

HFPCz zaangażowała się w sprawę L. Laskowskiej poprzez złożenie w ETPCz „opinii przyjaciela sądu" (amicus curiae brief).

W opinii HFPCz zwróciła uwagę na podejmowane przez nią od kilku lat działania na rzecz poprawy dostępu do sądu osób ubogich, a w szczególności na rzecz umożliwienia im korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej. W tym celu przeprowadzonych zostało szereg badań, ankiet i analiz praktyki sądów oraz innych instytucji bezpośrednio zaangażowanych w udzielanie pomocy prawnej. Badania te wykazały, iż nie zbiera się ani nie analizuje w wystarczającym stopniu danych dotyczących pomocy prawnej. Uniemożliwia to często skuteczną ocenę jej działania w praktyce. HFPCz stwierdziła, iż w Polsce przepisy dotyczące przyznawania pomocy prawnej z urzędu, w szczególności w postępowaniu cywilnym, nie zapewniają osobom ubogim skutecznej ochrony ich interesów prawnych i mogą skutkować zamknięciem im dostępu do sądu. Ponadto, przewidziane w polskim prawie uzależnienie przyznania pomocy prawnej od zwolnienia uczestników postępowania od kosztów sądowych dodatkowo ogranicza wyznaczanie pełnomocników z urzędu. Procedura odwołań w sprawach o przyznanie pomocy prawnej również nie zapewnia wystarczającej kontroli nad decyzjami sądów.

Trybunał w Strasburgu odnotowując złożenie opinii przyjaciela sądu zwrócił szczególną uwagę na raport przygotowany przez HFPCz pt. "Dostępność pomocy prawnej w Polsce". Z raportu tego wynika, żę tylko w 0.17-0.18% spraw w Polsce (nie będących sprawami karnymi) strony posiadają pomoc prawną z urzędu.

HFPCz uzyskała wsparcie finansowe na prowadzenie sprawy L. Laskowska v. Polska ze środków II Edycji Programu "Obywatel i Prawo" Polsko Amerykańskiej Fundacji Wolności i Instytutu Spraw Publicznych.