Dostęp do pomocy prawnej

Bożena T. w toku postępowania cywilnego, w którym występowała jako pozwana, uzyskała postanowienie sądowe o przydzieleniu jej adwokata z urzędu. Po negatywnym dla siebie prawomocnym orzeczeniu sądu, domagała się od niego sporządzenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Skargi tego typu rozpatrywane są przez Sąd Najwyższy, co oznacza, że są obarczone przymusem adwokacko-radcowskim. Miesiąc przed upływem terminu na wniesienie skargi, adwokat pisemnie odmówił jej sporządzenia skargi. W związku z tym, Bożena T. wniosła skargę samodzielnie. Z uwagi na niezachowanie przymusu adwokacko-radcowskiego, SN skargę odrzucił. W sprawie Bożeny T. ujawniły się istotne wady polskiego systemu pomocy prawnej z urzędu, które były również widoczne w sprawach Siałkowska przeciwko Polsce i Staroszczyk przeciwko Polsce prowadzonych przed Trybunałem w Strasburgu. Podstawowym problemem jest brak zasad oraz szczegółowej procedury odmowy udzielania pomocy prawnej przez adwokatów ustanowionych przez sąd. W szczególności, brak jest możliwości weryfikacji odmownych decyzji adwokatów, ponieważ nie muszą one być uzasadniane, a nawet sporządzane na piśmie. Nie istnieją też ramy czasowe, w których muszą oni zakomunikować swoją decyzję klientowi. Obecna konstrukcja instytucji przymusu adwokacko-radcowskiego prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu, a w przedmiotowej sprawie również prawa do wynagrodzenia szkody wyrządzonej niezgodnym z prawem działaniem organu władzy publicznej. Program Spraw Precedensowych zdecydował się na przygotowanie w sprawie Bożeny T. skargi konstytucyjnej. Pełnomocnikiem Skarżącej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym jest prof. Zbigniew Hołda. 

• Kolejna skarga konstytucyjna zarejestrowana
• Dostęp do pomocy prawnej - złożenie skargi konstytucyjnej
• Sprawa Bożeny Tuli - złożenie skargi do ETPCz

Sprawa Laskowska przeciwko Polsce (skarga nr 77765/01) dotyczy kwestii dostępności pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym. W istocie sprawa ta dotyczy błędów popełnianych przez sądy przy wyznaczaniu pełnomocników z urzędu. Sprawa ta wskazuje, że brak jednolitych reguł, rozproszone kompetencje, a także duża swoboda uznaniowa sądów, powoduje, iż efektywnie wiele osób jest pozostawionych bez odpowiedniej reprezentacji prawnej w procesach. Po częściowo przegranym przed sądami dwóch instancji postępowaniu o alimenty od byłego męża, L. Laskowska wystąpiła do Sądu Okręgowego w Katowicach o ustanowienie adwokata z urzędu w celu sporządzenia kasacji. Sąd odmówił przyznania jej adwokata, twierdząc, że w sprawach alimentacyjnych kasacja jej nie przysługuje. Jednocześnie, Sąd spytał, czy w związku z tym nadal podtrzymywany jest wniosek o ustanowienie adwokata. W odpowiedzi L. Laskowska poinformowała, że kasacja nie przysługuje w sprawach o alimenty, gdy dotyczy wysokości świadczeń, podczas gdy jej zamiarem jest oparcie kasacji na innych podstawach. Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił jednak wniosek o ustanowienie adwokata, pozostając przy stanowisku, że kasacja w jej sprawie nie przysługuje. Dnia 2 maja 2000 roku wniosła zażalenie do SN na to postanowienie, jednakże Sąd Okręgowy w Katowicach nie przekazał go do SN, gdyż postanowieniem z dnia 1 czerwca 2000 roku uznał je za niedopuszczalne.

Dnia 24 czerwca 2000 roku L. Laskowska złożyła kolejne zażalenie do Sądu Najwyższego. Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 6 lipca 2000 roku ponownie odrzucił zażalenie jako niedopuszczalne. W tych okolicznościach L. Laskowska wniosła samodzielnie napisaną kasację. Sąd Okręgowy odrzucił kasację ze względów formalnych, na co L. Laskowska wniosła zażalenie do SN. Dnia 18 stycznia 2001 roku SN wydał ostateczne postanowienie w sprawie, odrzucając zażalenie L. Laskowskiej. Niezwykle istotne jest przy tym uzasadnienie rozstrzygnięcia przez SN. Uznał on bowiem postanowienie Sądu Okręgowego za zasadne jedynie z racji przekroczenia terminu do wniesienia kasacji oraz niezachowania wymogu sporządzenia skargi przez adwokata lub radcę prawnego. Stwierdził natomiast, że „w takiej sprawie, która jest sprawą o alimenty (prawo do alimentów) - kasacja - wbrew ocenie przyjętej przez Sąd Okręgowy - jest dopuszczalna na gruncie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2000 roku". Brak dostępu do pomocy prawnej zamknął pani L. Laskowskiej prawo do skorzystania z dostępnych środków proceduralnych, a tym samym naruszył prawo do sądu. L. Laskowska złożyła dnia 1 sierpnia 2000 roku skargę do ETPCz. Sprawa została w 2005 roku zakomunikowana rządowi RP. Przedmiotem skargi jest w szczególności rozważenie, czy w świetle art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka odmowa przyznania adwokata lub radcy prawnego z urzędu celem sporządzenia kasacji w postępowaniu cywilnym zamknęła skarżącej dostęp do sądu. W Polsce w postępowaniu przed SN istnieje tak zwany przymus adwokacki, a więc obowiązek korzystania z pomocy pełnomocnika będącego adwokatem bądź radcą prawnym. Osoby będące w trudnej sytuacji finansowej mogą zwrócić się do sądu o zapewnienie im pomocy prawnej z urzędu. Ostateczną decyzję w tym względzie podejmuje jednak sąd według własnego uznania. ETPCz zajmie się zatem oceną, czy decyzja podjęta przez sądy krajowe była słuszna i czy przy odmowie pomocy prawnej prawidłowo oceniono sytuację osobistą skarżącej. HFPCz na etapie zakomunikowania skargi rządowi RP postanowiła włączyć się do sprawy Laskowska przeciwko Polsce. Polegało to w szczególności na zapewnieniu pomocy prawnej w postaci reprezentacji L. Laskowskiej w postępowaniu przed ETPCz przez profesjonalnego pełnomocnika, a także przedstawieniu przez HFPCz opinii przyjaciela sądu (amicus curiae) Trybunałowi w kwestii ogólnych zasad, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Dnia 28 grudnia 2005 roku HFPCz złożyła w ETPCz „opinię przyjaciela sądu" (amicus curiae brief) w sprawie Laskowska przeciwko Polsce. Opinia została złożona na podstawie zgody udzielonej na podstawie Reguły nr 44 § 2 Regulaminu Trybunału. 

• Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie L. Laskowskiej - dostępność pomocy prawnej w Polsce
• Raport z drugiej edycji Programu "Obywatel i Prawo"
• "Rzeczpospolita" o opinii przyjaciela sądu w sprawie Laskowska v. Polska
• HFPC przedstawia „opinię przyjaciela sądu" (amicus curiae brief) w sprawie Laskowska przeciwko Polsce Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka

Obywatelska Grupa Inicjatywna zrzesza osoby poszkodowane działaniami adwokata M.G. Pomimo wszczęcia licznych postępowań przeciwko adw. M.G., od wielu miesięcy nie doszło do postawienia zarzutów adw. M.G. w postępowaniach dyscyplinarnych. Fundacja kierowała w sprawie działań Obywatelskiej Grupy Inicjatywnej listy interwencyjne do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o podjęcie działań.  W efekcie interwencji Obywatelskiej Grupy Inicjatywnej dnia 23 czerwca 2006 r. rozpoczął się w Sądzie Rejonowym w Lesznie proces, w którym adwokat M.G. jest oskarżony o czyny z art. 230, 286 § 1 k.k. i art. 284 § 2 k.k. tj. o płatną protekcję, przywłaszczenie mienia swoich klientów i oszustwo. Sprawa została wszczęta po doniesieniu popełnienia przestępstwa, jakie złożył Józef B.

• Adwokat Michał G. uznany winnym - zapadł wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu
• Adwokat Michał G. uznany winnym – zapadł wyrok Sądu Rejonowego w Lesznie
• Sprawa adwokata Michała G. - relacja z rozprawy z dnia 13 listopada 2006 r.
• Sprawa adwokata Michała G. - relacja z rozprawy z dnia 27 października 2006 r.
• "Polityka" o stowarzyszeniach obrony praw pokrzywdzonych
• Sprawa adwokata Michała G. - relacja z rozprawy z dnia 29 września 2006 r.
• Sprawa adwokata Michała G. - przesłuchanie kluczowych świadków
• Gazeta Poznańska, Panorama Leszczyńska i Gazeta ABC o udziale Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w sprawie adwokata Michała G.
• Sprawa adwokata Michała G. – przystąpienie do postępowania w roli przedstawiciela społecznego - uczciwość adwokata
• Odpowiedź Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Poznaniu w sprawie Obywatelskiej Grupy Inicjatywnej - dostęp do pomocy prawnej
• Odpowiedź Prokuratora Krajowego na interwencję w sprawie Obywatelskiej Grupy Inicjatywnej z Leszna 

Staroszczyk v. Polska, Siałkowska v. Polska
Odmowa sporządzenia skargi kasacyjnej przez adwokata z urzędu

Sprawy Staroszczyk przeciwko Polsce (skarga nr 59519/00) i Siałkowska przeciwko Polsce (skarga nr 8932/05), rozpatrywane łącznie przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, dotyczą kwestii odmowy sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej przez adwokata (radcę prawnego) wyznaczonego z urzędu. W postępowaniu cywilnym i karnym istnieje przymus adwokacko-radcowski do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Udział adwokatów i radców prawnych przy przygotowaniu skargi kasacyjnej ma się przyczyniać do zapewnienia wysokiego poziomu postępowania przed Sądem Najwyższym. Istotą prawa do sądu jest uzyskanie pomocy prawnej. Sąd na wniosek strony może więc ustanowić adwokata dla niej, gdy nie posiada ona środków finansowych niezbędnych na pokrycie kosztów postępowania (art. 117 § 1 kpc). W ramach obowiązku adwokata/radcy prawnego, także wyznaczonego z urzędu, mieści się powinność reprezentowania strony „do końca", to jest do wyczerpania toku instancji, w tym zwłaszcza w instancji kasacyjnej ze względu na przymus radcowsko-adwokacki.

Odmowa wniesienia kasacji przez adwokata z wyboru zgodnie z art. 28 Prawa o Adwokaturze, może nastąpić tylko z ważnych względów, a gdy pomoc jest świadczona przez adwokata z urzędu, zwolnienia od jej świadczenia może udzielić tylko organ wyznaczający. Ponadto, na mocy art. 77 Prawa o Adwokaturze „adwokat może odmówić udzielenia pomocy prawnej tylko z ważnych powodów, o których informuje zainteresowanego. Wątpliwości, co do udzielenia lub odmowy udzielenia pomocy prawnej rozstrzyga okręgowa rada adwokacka, a w wypadkach niecierpiących zwłoki - dziekan". „Ważne powody" nie zostały jednak ustawowo zdefiniowane. Na tym tle powstaje wątpliwość, czy uznanie przez adwokata, że kasacja jest bezzasadna, jest wystarczającym powodem do odmowy udzielenia pomocy prawnej.

Niestety, obserwacje HFPCz wskazują, że często odmowy ze strony adwokatów są arbitralne i mogą wynikać z osobistych pobudek. Odmowy takie nie są wystarczająco umotywowane, a Okręgowa Rada Adwokacka uchyla się od udzielenia pomocy, w szczególności w zakresie wyznaczenia adwokata, który mógłby działać w zastępstwie. Również orzecznictwo Sądu Najwyższego nie jest w tym zakresie jednolite. Podnosi się w nim, że uznanie kasacji za bezzasadną przez adwokata jest formą „przedsądu" i wkracza w kompetencje sądu. O skali problemu świadczyć może fakt zarejestrowania 50 skarg przez ETPCz dotyczących tej problematyki. Z drugiej strony spotkać się można z opiniami, że zarówno powaga zawodu adwokata/radcy prawnego, jak i profesjonalizm udzielanych przez niego usług umożliwiają mu dokonanie oceny, czy sprawa ma szanse powodzenia w instancji kasacyjnej, czy też złożenie skargi kasacyjnej jest bezzasadne.

Skargi wniesione do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka powstały na tle następującego stanu faktycznego. W sprawie Staroszczyk przeciwko Polsce odmowa sporządzenia skargi kasacyjnej powstała w związku z postępowaniem dotyczącym przydziału gruntu w zamian za wywłaszczoną nieruchomość. Marianna i Stanisław Staroszczyk w toku postępowania przed sądem I instancji uzyskali pomoc prawną. Dwóch pierwszych wyznaczonych adwokatów z urzędu odmówiło im reprezentacji. Dopiero trzeci adwokat zdecydował się na prowadzenie sprawy, która jednak została przegrana przed sądem II instancji. Państwo Staroszczyk zdecydowali się na wniesienie skargi kasacyjnej. W tym celu wielokrotnie kontaktowali się ze swoim adwokatem z urzędu, telefonowali oraz pisali do niego pisma. Ostatecznie udało się im umówić na jedno spotkanie, na którym zostali poinformowani, że nie istnieją podstawy do wniesienia skargi kasacyjnej. Na spotkaniu adwokat poprosił ich również o podpisanie oświadczenia, że nie chcą prowadzić swojej sprawy przed Sądem Najwyższym.

Z kolei sprawa Siałkowska przeciwko Polsce dotyczy odmowy sporządzenia skargi kasacyjnej w związku z postępowaniem o uzyskanie zasiłku po zmarłym mężu. Po przegraniu sprawy w sądach I i II instancji, skarżącej przydzielony został na jej wniosek adwokat z urzędu w celu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Adwokat odmówił sporządzenia skargi kasacyjnej, przygotowując opinię prawną, dlaczego uważa, że skarga kasacyjna byłaby niedopuszczalna. Skarżąca twierdzi jednak, że adwokat poinformował ją o swojej decyzji o niewniesieniu skargi kasacyjnej na spotkaniu w jego biurze, które odbyło się już po upływie terminu na wniesienie skargi.

Zarówno państwo Staroszczyk, jak i Krystyna Siałkowska wnieśli do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skargi, w których podnieśli, że prawo polskie nie zapewnia gwarancji proceduralnych umożliwiających skorzystanie z drogi sądowej w razie odmowy sporządzenia skargi kasacyjnej ze strony adwokata lub radcy prawnego.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka wystąpiła do ETPCz z wnioskiem o możliwość przedłożenia „opinii przyjaciela sądu" w połączonych sprawach Staroszczyk przeciwko Polsce oraz Siałkowska przeciwko Polsce. Trybunał udzielił zgody na przedstawienie takiej opinii. Warto nadmienić, iż ETPCz zwrócił się także do CCBE (Council of Bars and Law Societies of Europe) Europejskiej Rady Adwokackiej o przygotowanie pisemnej opinii w sprawie.

Dnia 5 czerwca 2005 roku HFPCz złożyła w ETPCz „opinię przyjaciela sądu" (amicus curiae). Miała ona na celu przedstawienie odrębnego stanowiska wobec tego, które przygotowywane jest przez CCBE. W opinii została dokonana obszerna analiza prawa polskiego oraz francuskiego, w którym również istnieje możliwość nieuzasadnionej odmowy sporządzenia kasacji ze strony adwokata. Opinia została przetłumaczona na język polski oraz umieszczona na stronie internetowej HFPCz (www.hfhrokuorg.pl/precedens).

• "Rzeczpospolita" - jeszcze o sprawie Siałkowska przeciwko Polsce
• Wyrok Trybunału w Strasburgu w sprawie Staroszczyk i Siałkowska - kolejny sukces
• Decyzje o dopuszczalności w sprawie Staroszczyk przeciwko Polsce i Siałkowska przeciwko Polsce
• Sprawa Staroszczyk przeciwko Polsce i Siałkowska przeciwko Polsce - złożenie opinii przyjaciela sądu