W środę, 20 października 2010 r. Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie zbada konstytucyjność zasad udostępniania dokumentów przez IPN - sprawa o sygn. P 37/09

Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym zainicjowały dwa pytania prawne, z którymi wystąpiły Naczelny Sąd Administracyjny oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpoznając skargi na decyzje Prezesa IPN, wniesione przez osoby, którym odmówiono udostępnienia części dotyczących ich dokumentów organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego.

Trybunał Konstytucyjny już po raz trzeci badał będzie przepisy ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej w zakresie, w jakim regulują one dostęp jednostki do dotyczących jej dokumentów archiwalnych. Ostatnim z wyroków, w jakim Trybunał wypowiedział się na ten temat był wyrok TK z dnia 11 maja 2007 r., sygn. K 2/07. Oceniając regulację wprowadzoną do ustawy o IPN przez nową ustawę lustracyjną Trybunał orzekł o niekonstytucyjności art. 30 ust. 2 pkt 2, stosownie do którego Instytut Pamięci Narodowej miał odmawiać jednostce udostępnienia dokumentów, z których wynika, że wnioskodawca:

a) był traktowany przez organy bezpieczeństwa jako tajny informator lub pomocnik przy operacyjnym zdobywaniu informacji,

b) zobowiązał się do dostarczania informacji organowi bezpieczeństwa państwa lub świadczenia takiemu organowi jakiejkolwiek pomocy w działaniach operacyjnych,

c) realizował zadania zlecone przez organ bezpieczeństwa państwa, a w szczególności dostarczał temu organowi informacji.

W związku z tym, że dokumenty mające takie cechy prezentowały jedynie perspektywę organów bezpieczeństwa, jednostka mogła nawet nie wiedzieć o ich istnieniu, a z drugiej strony, była ona żywotnie zainteresowana możliwością uzyskania dostępu do takich dokumentów i kwestionowania ich treści.

Niestety, pomimo takiego rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, Instytut Pamięci Narodowej w dalszym ciągu odmawiał udostępnienia wskazanych w nim dokumentów, a to w związku z konstrukcją przyjętą w ustawie o IPN. Ustawa w kolejnym swoim przepisie, w art. 31 ust. 1 pkt 2, wskazując, że odmowa udostępnienia dokumentów następuje w formie decyzji administracyjnej powtórzyła przesłanki odmowy udostępnienia dokumentów, uznane za niekonstytucyjne przez TK. Przepisu tego Trybunał nie badał. Mimo jedynie proceduralnego charakteru, przepis ten stał się materialnoprawną podstawą decyzji administracyjnych o odmowie udostępnienia dokumentów.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka, w ramach działalności Programu „Prawa człowieka a rozliczenia z przeszłością”, od ponad trzech lat krytykowała taką praktykę Instytutu Pamięci Narodowej, która polegała na stosowaniu niekonstytucyjnych norm prawnych i omijaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2007 r. Argumenty za koniecznością stosowania wykładni przepisów ustawy o IPN w zgodnie z Konstytucją nie trafiały jednak do przedstawicieli IPN, którzy twierdzili - odpowiadając na zarzuty Fundacji - że Instytut nie zmieni przyjętej praktyki, dopóki nie zostanie ona zakazana przez sądy administracyjne. Dopiero sądy administracyjne, chociaż też nie od razu, zauważyły problemy związane z działalnością IPN i zdecydowały się na wystąpienie z pytaniami prawnymi do TK, celem wyjaśnienia istniejącej sytuacji normatywnej. Helsińska Fundacja Praw Człowieka włączyła się do kilkunastu postępowań przed sądami administracyjnymi w sprawach skarg na decyzje IPN w charakterze organizacji społecznej działającej na prawach strony.

W ocenie Sądów, które wystąpiły z pytaniami prawnymi do Trybunału Konstytucyjnego przepis ten pozostaje sprzeczny z konstytucyjnie gwarantowanym prawem do ochrony prawnej życia prywatnego (art. 47 Konstytucji), uprawnieniami płynącymi z zasady autonomii informacyjnej jednostki, w postaci prawa dostępu do dotyczących jednostki urzędowych dokumentów i zbiorów danych, jak również żądania sprostowania informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą (art. 51 ust. 3 i ust. 4 Konstytucji), stanowiąc ich nieproporcjonalne ograniczenie (art. 31 ust. 3 Konstytucji), a ponadto zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji), jak również z zasadą prawidłowej legislacji, wynikającą z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji).

Drugą grupę przepisów, których dotyczy pytanie prawne - już tylko Naczelnego Sądu Administracyjnego - stanowią przepisy o charakterze proceduralnym. Ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej wprowadziła bowiem daleko idące odstępstwa od ogólnych reguł określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego oraz ustawie - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, które zbliżyły postępowania o dostęp do akt do postępowań uregulowanych ustawą o ochronie informacji niejawnych. W szczególności, przepisy pozwalają na ograniczenie, bądź zupełne pozbawienie decyzji administracyjnej uzasadnienia faktycznego, w zakresie, w jakim uniemożliwia ono realizację ustawy lustracyjnej. Natomiast w postępowaniu sądowoadministracyjnym, ustawa nakazała sądom rozpoznawanie skarg na posiedzeniach niejawnych, a jednocześnie wprowadziła regułę, że skarżącemu nie zostaję doręczone uzasadnienie wyroku, jak również, iż jest ono sporządzane jedynie w wypadku uwzględnienia skargi. Rozwiązania takie zbliżyły całą procedurę do postępowania o cechach inkwizycyjności. Jednostka na żadnym bowiem etapie postępowania mogła nie uzyskać informacji o powodach odmowy udostępnienia jej dokumentów, co zmuszało ją do odgadywania tych powodów na potrzeby wnoszenia środków zaskarżenia.

W ocenie NSA, przepisy te naruszają reguły poprawnej legislacji oraz określoności prawa wynikające z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), prawo do zaskarżenia (art. 78 Konstytucji), prawo do sądu, obejmujące m.in. prawo do wysłuchania oraz zasadę kontradyktoryjności procesu, jako elementy rzetelnej procedury (art. 45 ust. 1 Konstytucji), jak również zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) i proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji).

Helsińska Fundacja Praw Człowieka ma nadzieję, że Trybunał Konstytucyjny wykorzysta zawisłą sprawę, aby krytycznie odnieść się do sytuacji, w której organy władzy publicznej nie respektują jego wyroków, a jednocześnie wypracuje odpowiednio wysokie standardy w zakresie udostępniania jednostkom dotyczących ich archiwalnych dokumentów organów bezpieczeństwa, przede wszystkim, jako elementu realizacji prawa do ochrony życia prywatnego oraz autonomii informacyjnej jednostki, jak również prawa do dobrej administracji i rzetelnego procesu przed sądem administracyjnym.

Rozprawa w sprawie o sygn. P 37/09 wyznaczona została na dzień 20 października 2010 r., godz. 9.30. Trybunał Konstytucyjny rozpoznawał i orzekał będzie w pełnym składzie, pod przewodnictwem Prezesa Trybunału, Bohdana Zdziennickiego. Sprawozdawcą jest Wiceprezes Trybunału, Marek Mazurkiewicz.