Opinia „przyjaciela sądu" przygotowana dla Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. K 5/08

W złożonej Trybunałowi Konstytucyjnemu w dniu 19 listopada 2008 r. opinii „przyjaciela sądu" Helsińska Fundacja Praw Człowieka nie podzieliła zarzutu Rzecznika Praw Obywatelskich o niekonstytucyjności przepisów ustawy o IPN regulujących zasady udostępniania dokumentów komunistycznych organów bezpieczeństwa w celu prowadzenia badań naukowych oraz w celu przygotowania materiału prasowego.

1) obowiązek załączenia do wniosku o udostępnienie dokumentów celem prowadzenia badań naukowych, składanego przez osobę niebędącą pracownikiem naukowym, rekomendacji takiego pracownika (art. 36 ust. 4 pkt 2 lit. b ustawy o IPN) stanowi nieproporcjonalne ograniczenie wolności prowadzenia badań naukowych (art. 73 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP);

2) posługiwanie się przez ustawę nieprecyzyjnymi pojęciami, takimi jak: „pracownik naukowy" oraz „posiadanie uprawnień do prowadzenia badań naukowych w [określonych] dyscyplinach" (art. 36 ust. 4 pkt 2 lit. b ustawy o IPN), jako naruszające zasadę przyzwoitej legislacji wywodzącą się z zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, niezgodne jest z zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP);

3) obowiązek załączenia do wniosku o udostępnienie dokumentów w celu przygotowania materiału prasowego upoważnienia redakcji albo wydawcy do wystąpienia z takim wnioskiem (art. 36 ust. 4 pkt 3 lit. b ustawy o IPN) stanowi nieproporcjonalne ograniczenie wolności pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

W ocenie Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka zarzut niezgodności zaskarżonych przepisów ustawy o IPN ze wskazanymi regulacjami konstytucyjnymi jest niezasadny. Uwzględnienie wniosku RPO przez TK de facto spowodowałoby szerokie otwarcie archiwów Instytutu Pamięci Narodowej. Każda bowiem osoba powołując się na prowadzone przez siebie badania naukowe, bądź działalność dziennikarską uzyskałaby dostęp do dokumentów zawierających informacje o każdej innej osobie.

Sytuacja taka niedopuszczalna byłaby z dwóch względów. Przede wszystkim podjęcie decyzji o szerokim i powszechnym otwarciu dostępu do archiwaliów IPN należy do wyłącznej kompetencji ustawodawcy. W przypadku podjęcia takiej decyzji to ustawodawcę obciążał będzie ewentualny, ale bardzo wysoce prawdopodobny obowiązek bronienia przyjętych rozwiązań przed Trybunałem Konstytucyjnym.

Drugą okoliczność dobitnie uzmysłowił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 maja 2007 r., sygn. akt K 2/07, wskazując na niekonstytucyjność przepisów normujących zasady udzielania przez IPN dostępu do materiałów archiwalnych w celu prowadzenia badań naukowych oraz działalności dziennikarskiej. Trybunał podkreślił wówczas konflikt jaki istnieje na styku realizacji wolności prowadzenia badań naukowych (art. 73 Konstytucji RP) oraz wolności pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54 ust. 1 Konstytucji RP) z jednej strony, a prawem do ochrony życia prywatnego (art. 47 Konstytucji RP) oraz zasadą autonomii informacyjnej (art. 51 ust. 1, 2 i 4 Konstytucji RP) jednostek, o których informacje znajdują się w materiałach archiwalnych. Trybunał wskazał na konieczność rozwiązania tego konfliktu na poziomie ustawowym przy zastosowaniu metody proporcjonalnego ważenia konstytucyjnych wartości pozostających w kolizji. TK wskazał, iż zapewnienie należytej ochrony dla obydwu grup uprawnień konstytucyjnych na poziomie zapewniającym optymalną równowagę winno nastąpić poprzez jasne i precyzyjne określenie ram, w jakich następuje wyrażenie zgody, bądź odmowa jej wyrażenia i przesłanek, jakimi winny kierować się organ administracji przy decydowaniu o udostępnieniu konkretnej osobie konkretnych materiałów.

Mając na względzie treść przepisów określających zasady udostępniania jednostkom dotyczących je dokumentów organów bezpieczeństwa państwa oraz praktykę Instytutu Pamięci Narodowej, w sytuacji podzielenia przez Trybunał Konstytucyjny stanowiska wnioskodawcy, częstokroć mogłoby dochodzić do sytuacji, w której dostęp do dotyczących danej jednostki dokumentów miałyby wszystkie osoby, z wyjątkiem tej, której dokumenty dotyczą.

W ocenie Fundacji, można się jedynie zastanawiać, czy nie byłoby pożądane, aby Trybunał Konstytucyjny dał wytyczne co do rozumienia pojęć: „badania naukowe" oraz „pracownik naukowy uprawniony do prowadzenia badań naukowych w dyscyplinach nauk humanistycznych, społecznych, gospodarki lub prawa", czy to w uzasadnieniu wyroku czy może w sentencji wyroku zakresowego. Do nieproporcjonalnego ustawowego ograniczenia, a nawet naruszenia konstytucyjnie gwarantowanych praw i wolności mogłoby dojść w sytuacji uwzględnienia wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich. W takiej jednak sytuacji naruszone mogłyby zostać nie wolność prowadzenia badań naukowych oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji, ale pozostające z nimi w konflikcie, w sytuacji stanowiącej przedmiot badań Trybunału Konstytucyjnego, prawa do ochrony życia prywatnego i rodzinnego oraz autonomii informacyjnej osób, o których informacje znajdują się w materiałach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej.

Rozprawa w sprawie z wniosku RPO wyznaczona została na dzień 25 listopada 2008 r.

 Opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka z dnia 19 listopada 2008 r. przygotowana dla Trybunału Konstytucyjnego (sygn. akt K 5/08) 702.44 Kb