W dniu 21 grudnia 2011 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu wydał orzeczenie w sprawach połączonych N.S. i M.E. (C‑411/10 i C‑493/10), w którym stwierdza, iż osoba ubiegająca się o azyl w państwie członkowskim UE nie może być odesłana do innego państwa członkowskiego, jeżeli zachodzi ryzyko, że byłby on tam poddany nieludzkiemu lub  poniżającemu traktowaniu.

Rozporządzenie Rady (WE) nr 343/2003 z dnia 18 lutego 2003 r. (dalej: Rozporządzenie Dublin II) zawiera kryteria i mechanizmy, na podstawie których określa się jedno państwo członkowskie, które będzie właściwe dla rozpatrywania wniosku o azyl wniesionego przez obywatela państwa trzeciego. Odpowiedzialność danego państwa ustala się m.in. w oparciu o kryteria związane z wydaną wizą lub zezwoleniem, kwestią więzi rodzinnych, a także o kolejność przekraczania granicy kolejnych państw członkowskich – wówczas odpowiedzialnym państwem będzie pierwsze państwo członkowskie, do którego cudzoziemiec wjechał z terytorium państwa trzeciego.

Sprawa N.S. dotyczyła obywatela Afganistanu, który nielegalnie przekroczył granicę UE w Grecji, skąd udał się do Wielkiej Brytanii, gdzie złożył wniosek o azyl. Na mocy Rozporządzenia Dublin II Grecja została uznana za państwo odpowiedzialne za rozpatrzenie w/w wniosku. W sprawie M.E i inni podobna sytuacja miała miejsce w Irlandii- pięcioro cudzoziemców spoza UE, złożyło wniosek o azyl, przybywając do tego kraju przez terytorium Grecji. Pytania sądów krajowych dotyczyły zasadniczo kwestii, czy państwo wysyłające ma obowiązek oceny przestrzegania Karty Praw Podstawowych oraz europejskiego dorobku prawnego przez państwo odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku na mocy Rozporządzenia Dublin II oraz czy w przypadku stwierdzenia ryzyka naruszeń jest ono samo odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku azylowego.

Trybunał uznał, iż cudzoziemiec ubiegający się o azyl może nie zostać odesłany do państwa odpowiedzialnego za rozpatrzenie jego wniosku na mocy Rozporządzenia Dublin II, jeżeli zachodzi obawa, iż procedura azylowa oraz warunki recepcyjne mogą prowadzić do niewłaściwego traktowania aplikanta oraz nieprzestrzegania jego praw podstawowych ujętych w Karcie Praw Podstawowych.

Trybunał podniósł, iż chociaż prawo UE i w tym zakresie Rozporządzenie Dublin II, jest oparte o  domniemanie, że państwa członkowskie przestrzegają praw podstawowych, to domniemanie to  jest podważalne. Państwa członkowskie powinny dbać o to, by nie opierać się na wykładni prawa UE,  która pozostawałaby w konflikcie z prawami podstawowymi, chronionymi przez porządek prawny Unii  lub z innymi ogólnymi zasadami prawa Unii. Dlatego bezwzględne stosowanie tzw. procedury  dublińskiej w oparciu o domniemanie, że prawa podstawowe osoby ubiegającej się o azyl będą przestrzegane  w państwie członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrzenie wniosku o azyl, jest niezgodne z interpretacją  Rozporządzenia nr 343/2009 w sposób zgodny z prawami podstawowymi. Trybunał uznał, że państwa  członkowskie posiadają odpowiednie i wystarczające instrumenty, które pozwalają im ocenić sytuację  przestrzegania praw podstawowych i ewentualne ryzyko, na które osoba ubiegająca się o azyl mogłaby  być narażona w przypadku odesłania do państwa odpowiedzialnego. 

W przypadku stwierdzenia ryzyka naruszeń, państwo członkowskie jest odpowiedzialne za rozpatrzenie  wniosku we własnym zakresie, chyba że inne państwo członkowskie jest odpowiedzialne na podstawie  innych kryteriów określonych w Rozporządzeniu Dublin II.

Co ciekawe, Trybunał uznał, że tzw. Protokół brytyjski do Karty Praw Podstawowych nie ma znaczenia  w zakresie udzielonych odpowiedzi na pytania prejudycjalne w sprawie.  

Pełniący obowiązki Sekretarza Generalnego Allan Lease z ECRE (European Council for Refugees  and Exiles), paneuropejskiej organizacji, której HFPC jest członkiem, w następujący sposób  skomentował orzeczenie TS: „codziennie organizacje pozarządowe są świadkami niszczycielskiego  wpływu Rozporządzenia Dublin II na los osób ubiegających się o azyl na terenie całej Unii Europejskiej.  Zarówno sąd w Luksemburgu, jak i w Strasburgu , potwierdziły, iż stosowanie Rozporządzenia Dublin II skutkuje licznymi przypadkami naruszeń praw Człowieka oraz poniżającego traktowania osób  ubiegających się o azyl. Stało się jasne, że obecny system jest niesprawny i należy poddać do dogłębnej  rewizji, aby zapewnić lepszą ochronę podstawowych praw azylantów w imię Europejskiego Systemu  Azylowego, który obecnie funkcjonuje tylko na papierze.”

W styczniu 2011 r. również Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu uznał, że Belgia  naruszyła Europejską Konwencję Praw Człowieka za narażenie obywatela Afganistanu na nieludzkie i  poniżające traktowanie poprzez odesłanie go do Grecji na mocy Rozporządzenia Dublin II.

Obydwa orzeczenia doskonale wpisują się w toczącą się obecnie na szczeblu unijnym dyskusję nad propozycją Komisji Europejskiej odnośnie zmian w Rozporządzeniu Dublin II. Wiele organizacji pozarządowych, w tym ECRE, nawołuje o włączenie gwarancji bezpieczeństwa praw podstawowych do owego rozporządzenia. W opinii ECRE, zmiany w Rozporządzeniu Dublin II powinny przede wszystkim zapewnić dostęp do skutecznego środka skutkujący wstrzymaniem, zabezpieczenia przed arbitralną deportacją w ramach procedur dublińskich ze szczególnym uwzględnieniem praw dzieci oraz grup szczególnie wrażliwych.